الف

مشهد در دوران قاجار


4 بهمن 1399 - 17:30
c06f4272c1
فتحعلی شاه قاجار در سال ۱۲۱۷ هجری قمری با فتح مشهد این شهر را به صورت رسمی، مرکز ولایت بزرگ خراسان نامید.

به گزارش مشهد فوری، خاک مشهد در سال ۱۲۱۰ قمری برای مدت کوتاهی زیر سُم اسب‌های سپاهیان آغامحمدخان قاجار لگد شد، اما «نادرمیرزا»، نوه نادرشاه افشار، توانست آن را دوباره پس بگیرد. در آن روزگار، کشمکش قاجار و جنگ برای برکناری بازماندگان نادر و انتقال قدرت از ایشان به قاجارها، مشهد و خراسان را به میدان جنگی تبدیل کرد.
 
فتحعلی شاه قاجار در سال ۱۲۱۷ قمری با فتح مشهد به این غائله پایان داد و این شهر را به صورت رسمی، مرکز ولایت بزرگ خراسان نامید که تا هنوز هم بر این صدر باقی است.

فتح مشهد به دست فتحعلی شاه

آغامحمدخان که از سال ۱۱۹۳ قمری و هم زمان با درگذشت کریم خان زند، به آب وآتش زدن خود را برای سلطه بر ایران آغاز کرده بوده، درنهایت در سال ۱۲۰۰ قمری به مراد رسیده و در تهران تاج شاهی بر سر می‌گذارد. ۱۰ سال بعد او با براندازی کامل زندیه، راه خراسان را پیش می‌گیرد و مشهد را تصرف می‌کند. این فتح الفتوح که عمری یک ساله داشته، به همت نوه نادر به سراب تبدیل می‌شود، اما ۶ سال بعد (۱۲۱۷ قمری) فتحعلی شاه قاجار با محاصره طولانی مدت شهر، دوباره آن را باز پس می‌ستاند و این میراث را به قاجار‌ها می‌دهد.
 
انتخاب مشهد به عنوان مرکز خراسان

مشهد در دوره تاجداری فتحعلی شاه (از ۱۲۱۷ تا ۱۲۵۰ قمری) است که بخت می‌یابد و به عنوان مرکز ولایات خراسان که در آن روزگار، مرزش مرو، سیستان و افغانستان را در بر می‌گرفته و فراتر می‌رفته است، انتخاب می‌شود و پس از آن تا همیشه و هنوز که ۲۲۵ سال از آن می‌گذرد، بر این صدر باقی می‌ماند.

این انتخاب، مشهد را به مرکز توجه و دایره انواع دادوستد‌ها و تجارت‌ها تبدیل می‌کند و سبب رونق بازار در آن می‌شود. قدر و منزلت مشهد در این دوران تا به آنجا می‌رسد که هربار یکی از فرزندان، نوادگان یا وابستگان خاص قاجاری بر تخت والیگری آن تکیه می‌زند.

نخستین والی خراسان

محمدولی میرزا، پسر چهارم فتحعلی شاه، نخستین استاندار یا والی قجری است که با حکم پدر بر تخت خراسان تکیه می‌زند، اما از آنجا که هنوز ۱۶ سالگی را هم پشت سر نگذاشته است، پدر تاجدارش، «سردار حسین خان قزوینی» را به عنوان فرمانده لشکر خراسان منصوب می‌کند تا در کنار محمدولی میرزا به انجام امور خراسان بپردازد. او ۱۴ سال بر این سمت باقی می‌ماند.

اوضاع سیاسی مشهد در دوران قاجار

در اروپا و دیگر ممالک غرب، علوم و فنون توسعه یافته و درحال گسترشی سریع است و همین امر، قاره موبور‌ها و دیگر کشور‌های غربی را با کمبود منابع ملی و مالی روبه رو می‌کند. اتفاقی که این توجیه را به آنان می‌دهد تا در جیب ممالک آسیایی و آفریقایی دست کنند و به نام مستعمره تا می‌توانند، بچاپند.

دوره سلطنت درازمدت فتحعلی شاه که مصادف با اوج فعالیت استعماری دولت‌های انگلستان، فرانسه و روسیه برای تصرف کشور‌های آفریقایی و آسیایی بود، دخالت ۲ کشور روس و انگلیس در امور سیاسی ایران را افزون می‌کند. دولت روسیه نیز با ۲ عهدنامه گلستان و ترکمانچای بخش‌هایی از ولایات غرب و شمال غرب را از ایران جدا می‌کند و انگلستان نیز به بهانه حفظ هندوستان از خطر روسیه، فعالیت‌های خود را در شرق کشورمان افزایش می‌دهد تا دوره تاریکی برای ایران رقم بخورد.

حکومت ازبک بخارا نیز که در همان اوایل عهد قاجاری شهر مرو را تصرف کرده بود، در سال ۱۲۲۳ قمری ایرانی‌های باقی مانده در مرو را وادار به ترک دیار می‌کند، به همین دلیل هم هزاران خانواده مروی در این دوران وارد مشهد می‌شوند.

با جداشدن مرو، ترکمانان هم راه خراسان را بلد می‌شوند و مدام با هدف غارت مردم، مشهد و شهر‌های اطراف را زیر خاک سم اسبان خود می‌گیرند. همه این اتفاق‌ها سبب می‌شود والیان خراسان نتوانند سلطه خود را بر خوانین و خاندان‌های حاکم شهر و ولایات خرد اطراف اعمال کنند، به همین سبب هم «عباس میرزای ولیعهد» در سال ۱۲۴۷ قمری حاکم شرق ایران و خراسان می‌شود و با لشکری انبوه به مشهد می‌آید. عباس میرزا پس از سرکوب قرائی‌های زاوه، کرد‌های زعفرانلوی خبوشان و جلایر‌های کلات در سال ۱۲۴۷ قمری شهر سرخس را هم تصرف می‌کند و دست ترکمان‌های یاغی را از این شهر کوتاه می‌کند؛ ترکمانان در این دوران از سرخس با عنوان انبار بزرگ وسایل غارت شده استفاده می‌کردند. آنان همچنین در این شهر، خراسانی‌هایی را که در غارتگری‌های خود به اسیری گرفته بودند، با نام برده می‌فروختند.

تصویری از مشهد در دوران قاجار
تغییرات کالبدی شهر مشهد در دوره فتحعلی شاه قاجار

تخریب چهارباغ تیموری

به روایت تاریخ، مشهد تا پیش از ساخت چهارباغ تیموری، هیچ عمارت درخور و شاه نشینی نداشته است تا در وقت آمد و شد امرا و خلفا از آن استفاده شود، بنابراین شاهرخ میرزا در سال ۸۲۱ قمری این باغ را که یکی از زیباترین باغ‌های ایرانی در دوران خود بوده است، در غرب حرم مطهر رضوی می‌سازد. اما ۴۰۰ سال بعد، در پی حملات آغامحمدخان قاجار و فتحعلی شاه به مشهد که قصد سرکوب بازماندگان نادرشاه را داشتند، به مرور تخریب می‌شود و از بین می‌رود. آن چنان که در سال ۱۲۵۰ قمری کوچک‌ترین اثری از آن باقی نمی‌ماند. «جیمز بیلی فریزر» انگلیسی که در این سال وارد مشهد شده است، در سفرنامه خود از روزی می‌نویسد که قدم زنان درحال عبور از چهارباغ بوده است و آن را این طور توصیف می‌کند: «چهارباغ به ویرانه‌ای تبدیل شده بود و فقط مردی در آن بیل می‌زد تا برای خودش سبزی بکارد»

تصویری از مشهد در دوران قاجار
توسعه حرم و ساخت صحن نو

صحن جدید یا همان صحن آزادی امروز نیز یادگار فتحعلی شاه قاجار در مشهد است. گویا او در سفری که سال ۱۲۳۳ قمری به مشهد داشته است، دستور می‌دهد صحن جدیدی در پایین پای حضرت بسازند که تکمیل آن تا دوره ناصرالدین شاه قاجار به درازا می‌کشد. ۵ سال بعد نیز شاهزاده علی نقی میرزا، پسر فتحعلی شاه، مدرسه‌ای در همان پایین پای حضرت می‌سازد که با نام خودش شهره می‌شود. این مدرسه در این سال‌ها تخریب شده و جای خود را به رواق دارالذکر داده است.

تصویری از مشهد در دوران قاجار
ساخت ارگ جدید مشهد

نخستین ارگ مشهد را ملک محمود سیستانی در سال ۱۱۳۵ قمری می‌سازد که بی شک ۷۹ سال بعد، یعنی وقتی فتحعلی شاه بر تخت می‌نشیند، دیگر فرسوده بوده است. همین می‌شود که پس از تخریب چهارباغ تیموری، محمدولی میرزا که به حکم پدر تاجدارش، فتحعلی شاه، ردای استانداری خراسان را به تن کرده بوده است، ارگ جدیدی در مشهد احداث می‌کند تا مگر به این حیلت کمی بر امنیت شهر در برابر یورش ترکمانان و ازبکان بیفزاید. بررسی اسناد و مکتوبات باقی مانده از این دوران نشان می‌دهد که این بنای حکومتی جدید، در جنوب غربی و متصل به باروی شهر بوده است. «لرد جرج کرزن» از دولتمردان انگلیسی که سال ۱۳۰۷ قمری به مشهد آمده است، درباره این ارگ حکومتی می‌نویسد: «ارگ در جنوب غربی به وسیله میدانی از شهر جدا شده و دارای برج وبارو و دروازه است»

تصویری از مشهد در دوران قاجار

روی کارآمدن خاندان طاهری و تولیت مسجد گوهرشاد

اداره مسجد گوهرشاد و موقوفات آن که بنا بر متن وقف نامه گوهرشاد باید به خاندان خود واقف و پس از آن به یکی از علمای عصر تیموری و اعقاب وی و در صورت برافتادن آن‌ها به یکی از سادات مشهد داده می‌شد، از زمان فتحعلی شاه قاجار به برادرزادگان میرزا مهدی مجتهد شهید که خدمات بسیاری به قاجار‌ها در فتح مشهد کرده بود، سپرده می‌شود. این خاندان از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۸۶ قمری اداره این موقوفات را برعهده داشت و خدمات بسیاری نیز انجام داد که مهم‌ترین آن‌ها ایجاد آب لوله کشی در مسجد گوهرشاد است.

فتحعلی شاه قاجار در سال ۱۲۱۷ هجری قمری با فتح مشهد این شهر را به صورت رسمی، مرکز ولایت بزرگ خراسان نامید.

پایگاه خبری مشهد فوری (mashhadfori.com)

c06f4272c1

به گزارش مشهد فوری، خاک مشهد در سال ۱۲۱۰ قمری برای مدت کوتاهی زیر سُم اسب‌های سپاهیان آغامحمدخان قاجار لگد شد، اما «نادرمیرزا»، نوه نادرشاه افشار، توانست آن را دوباره پس بگیرد. در آن روزگار، کشمکش قاجار و جنگ برای برکناری بازماندگان نادر و انتقال قدرت از ایشان به قاجارها، مشهد و خراسان را به میدان جنگی تبدیل کرد.
 
فتحعلی شاه قاجار در سال ۱۲۱۷ قمری با فتح مشهد به این غائله پایان داد و این شهر را به صورت رسمی، مرکز ولایت بزرگ خراسان نامید که تا هنوز هم بر این صدر باقی است.

فتح مشهد به دست فتحعلی شاه

آغامحمدخان که از سال ۱۱۹۳ قمری و هم زمان با درگذشت کریم خان زند، به آب وآتش زدن خود را برای سلطه بر ایران آغاز کرده بوده، درنهایت در سال ۱۲۰۰ قمری به مراد رسیده و در تهران تاج شاهی بر سر می‌گذارد. ۱۰ سال بعد او با براندازی کامل زندیه، راه خراسان را پیش می‌گیرد و مشهد را تصرف می‌کند. این فتح الفتوح که عمری یک ساله داشته، به همت نوه نادر به سراب تبدیل می‌شود، اما ۶ سال بعد (۱۲۱۷ قمری) فتحعلی شاه قاجار با محاصره طولانی مدت شهر، دوباره آن را باز پس می‌ستاند و این میراث را به قاجار‌ها می‌دهد.
 
انتخاب مشهد به عنوان مرکز خراسان

مشهد در دوره تاجداری فتحعلی شاه (از ۱۲۱۷ تا ۱۲۵۰ قمری) است که بخت می‌یابد و به عنوان مرکز ولایات خراسان که در آن روزگار، مرزش مرو، سیستان و افغانستان را در بر می‌گرفته و فراتر می‌رفته است، انتخاب می‌شود و پس از آن تا همیشه و هنوز که ۲۲۵ سال از آن می‌گذرد، بر این صدر باقی می‌ماند.

این انتخاب، مشهد را به مرکز توجه و دایره انواع دادوستد‌ها و تجارت‌ها تبدیل می‌کند و سبب رونق بازار در آن می‌شود. قدر و منزلت مشهد در این دوران تا به آنجا می‌رسد که هربار یکی از فرزندان، نوادگان یا وابستگان خاص قاجاری بر تخت والیگری آن تکیه می‌زند.

نخستین والی خراسان

محمدولی میرزا، پسر چهارم فتحعلی شاه، نخستین استاندار یا والی قجری است که با حکم پدر بر تخت خراسان تکیه می‌زند، اما از آنجا که هنوز ۱۶ سالگی را هم پشت سر نگذاشته است، پدر تاجدارش، «سردار حسین خان قزوینی» را به عنوان فرمانده لشکر خراسان منصوب می‌کند تا در کنار محمدولی میرزا به انجام امور خراسان بپردازد. او ۱۴ سال بر این سمت باقی می‌ماند.

اوضاع سیاسی مشهد در دوران قاجار

در اروپا و دیگر ممالک غرب، علوم و فنون توسعه یافته و درحال گسترشی سریع است و همین امر، قاره موبور‌ها و دیگر کشور‌های غربی را با کمبود منابع ملی و مالی روبه رو می‌کند. اتفاقی که این توجیه را به آنان می‌دهد تا در جیب ممالک آسیایی و آفریقایی دست کنند و به نام مستعمره تا می‌توانند، بچاپند.

دوره سلطنت درازمدت فتحعلی شاه که مصادف با اوج فعالیت استعماری دولت‌های انگلستان، فرانسه و روسیه برای تصرف کشور‌های آفریقایی و آسیایی بود، دخالت ۲ کشور روس و انگلیس در امور سیاسی ایران را افزون می‌کند. دولت روسیه نیز با ۲ عهدنامه گلستان و ترکمانچای بخش‌هایی از ولایات غرب و شمال غرب را از ایران جدا می‌کند و انگلستان نیز به بهانه حفظ هندوستان از خطر روسیه، فعالیت‌های خود را در شرق کشورمان افزایش می‌دهد تا دوره تاریکی برای ایران رقم بخورد.

حکومت ازبک بخارا نیز که در همان اوایل عهد قاجاری شهر مرو را تصرف کرده بود، در سال ۱۲۲۳ قمری ایرانی‌های باقی مانده در مرو را وادار به ترک دیار می‌کند، به همین دلیل هم هزاران خانواده مروی در این دوران وارد مشهد می‌شوند.

با جداشدن مرو، ترکمانان هم راه خراسان را بلد می‌شوند و مدام با هدف غارت مردم، مشهد و شهر‌های اطراف را زیر خاک سم اسبان خود می‌گیرند. همه این اتفاق‌ها سبب می‌شود والیان خراسان نتوانند سلطه خود را بر خوانین و خاندان‌های حاکم شهر و ولایات خرد اطراف اعمال کنند، به همین سبب هم «عباس میرزای ولیعهد» در سال ۱۲۴۷ قمری حاکم شرق ایران و خراسان می‌شود و با لشکری انبوه به مشهد می‌آید. عباس میرزا پس از سرکوب قرائی‌های زاوه، کرد‌های زعفرانلوی خبوشان و جلایر‌های کلات در سال ۱۲۴۷ قمری شهر سرخس را هم تصرف می‌کند و دست ترکمان‌های یاغی را از این شهر کوتاه می‌کند؛ ترکمانان در این دوران از سرخس با عنوان انبار بزرگ وسایل غارت شده استفاده می‌کردند. آنان همچنین در این شهر، خراسانی‌هایی را که در غارتگری‌های خود به اسیری گرفته بودند، با نام برده می‌فروختند.

تصویری از مشهد در دوران قاجار
تغییرات کالبدی شهر مشهد در دوره فتحعلی شاه قاجار

تخریب چهارباغ تیموری

به روایت تاریخ، مشهد تا پیش از ساخت چهارباغ تیموری، هیچ عمارت درخور و شاه نشینی نداشته است تا در وقت آمد و شد امرا و خلفا از آن استفاده شود، بنابراین شاهرخ میرزا در سال ۸۲۱ قمری این باغ را که یکی از زیباترین باغ‌های ایرانی در دوران خود بوده است، در غرب حرم مطهر رضوی می‌سازد. اما ۴۰۰ سال بعد، در پی حملات آغامحمدخان قاجار و فتحعلی شاه به مشهد که قصد سرکوب بازماندگان نادرشاه را داشتند، به مرور تخریب می‌شود و از بین می‌رود. آن چنان که در سال ۱۲۵۰ قمری کوچک‌ترین اثری از آن باقی نمی‌ماند. «جیمز بیلی فریزر» انگلیسی که در این سال وارد مشهد شده است، در سفرنامه خود از روزی می‌نویسد که قدم زنان درحال عبور از چهارباغ بوده است و آن را این طور توصیف می‌کند: «چهارباغ به ویرانه‌ای تبدیل شده بود و فقط مردی در آن بیل می‌زد تا برای خودش سبزی بکارد»

تصویری از مشهد در دوران قاجار
توسعه حرم و ساخت صحن نو

صحن جدید یا همان صحن آزادی امروز نیز یادگار فتحعلی شاه قاجار در مشهد است. گویا او در سفری که سال ۱۲۳۳ قمری به مشهد داشته است، دستور می‌دهد صحن جدیدی در پایین پای حضرت بسازند که تکمیل آن تا دوره ناصرالدین شاه قاجار به درازا می‌کشد. ۵ سال بعد نیز شاهزاده علی نقی میرزا، پسر فتحعلی شاه، مدرسه‌ای در همان پایین پای حضرت می‌سازد که با نام خودش شهره می‌شود. این مدرسه در این سال‌ها تخریب شده و جای خود را به رواق دارالذکر داده است.

تصویری از مشهد در دوران قاجار
ساخت ارگ جدید مشهد

نخستین ارگ مشهد را ملک محمود سیستانی در سال ۱۱۳۵ قمری می‌سازد که بی شک ۷۹ سال بعد، یعنی وقتی فتحعلی شاه بر تخت می‌نشیند، دیگر فرسوده بوده است. همین می‌شود که پس از تخریب چهارباغ تیموری، محمدولی میرزا که به حکم پدر تاجدارش، فتحعلی شاه، ردای استانداری خراسان را به تن کرده بوده است، ارگ جدیدی در مشهد احداث می‌کند تا مگر به این حیلت کمی بر امنیت شهر در برابر یورش ترکمانان و ازبکان بیفزاید. بررسی اسناد و مکتوبات باقی مانده از این دوران نشان می‌دهد که این بنای حکومتی جدید، در جنوب غربی و متصل به باروی شهر بوده است. «لرد جرج کرزن» از دولتمردان انگلیسی که سال ۱۳۰۷ قمری به مشهد آمده است، درباره این ارگ حکومتی می‌نویسد: «ارگ در جنوب غربی به وسیله میدانی از شهر جدا شده و دارای برج وبارو و دروازه است»

تصویری از مشهد در دوران قاجار

روی کارآمدن خاندان طاهری و تولیت مسجد گوهرشاد

اداره مسجد گوهرشاد و موقوفات آن که بنا بر متن وقف نامه گوهرشاد باید به خاندان خود واقف و پس از آن به یکی از علمای عصر تیموری و اعقاب وی و در صورت برافتادن آن‌ها به یکی از سادات مشهد داده می‌شد، از زمان فتحعلی شاه قاجار به برادرزادگان میرزا مهدی مجتهد شهید که خدمات بسیاری به قاجار‌ها در فتح مشهد کرده بود، سپرده می‌شود. این خاندان از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۸۶ قمری اداره این موقوفات را برعهده داشت و خدمات بسیاری نیز انجام داد که مهم‌ترین آن‌ها ایجاد آب لوله کشی در مسجد گوهرشاد است.

منبع: شهرآرا

318

نظرات
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما پس از تایید توسط مدیر سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت و افترا باشند منتشر نخواهند شد.
  • پیام هایی که غیر از زبان پارسی یا غیر مرتبط باشند منتشر نخواهد شد.

اخبار ایران و جهان