برج میل اخنجان با بنایی بی نظیر در روستای اخنگان

میل اخنگان یا اخنجان یکی دیگر از برج‌های خراسان رضوی است که در فاصله ۲۲ کیلومتری شمال شهر مشهد و ۹ کیلومتری شرق تابران توس قرار دارد. این برج در حاشیه جاده توس به پاژ در نزدیکی روستای اخنگان قرار گرفته است.

معماری میل اخنگان مشهد، آن را متعلق به دوره تیموری و قرن نهم هجری نشان می‌دهد. با توجه به باور بعضی افراد، در نزدیکی میل اخنگان و ورودی دره کارده در سده چهارم هجری، نبرد خونینی بین حاکمان قبلی خراسان و سلطان محمود غزنوی صورت گرفته است.

در مورد تاریخ ساخت بنا، با توجه به عدم وجود کتیبه‌ای که نشان دهنده تاریخ دقیق ساخت بنا باشد و بر اساس شواهد تاریخی و معماری، محققین نظرات بسیاری ارائه داده‌اند. آندره گدار باستان شناس فرانسوی، این بنا را به علت کاربرد کاشی‌های مربع شکل نقش دار، به دوره تیموری منسوب کرده است. پژوهش‌گران تاریخی، لیزا گلمبک و دونالد ویلبر نیز تاریخ ساخت بنا را به طور دقیق اعلام نکرده و آن را از بناهای نیمه اول قرن ۹ دانسته و هیلن براند نیز آن را به عصر ایلخانیان نزدیک‌تر می‌داند. بر این اساس می‌توان احتمال داد، بنا در دوره تیموری یعنی قرن نهم هجری ساخته شده و هدف سازنده بنا، ساختن بنایی بی نظیر بوده و بنابراین از تجربیات و الگوهای معماری دوره های قبلی خودی یعنی زمان ایلخانی بهره برده و بنایی شاخص برجای گذارده است.

میل اخنگان مشهد، دارای برج مقبره مانند به ارتفاع ۱۷ متر است. این بنا، بر روی سکوی مدوری با هشت، نیم ضلعی واقع شده است و نمای خارجی آن علاوه بر دارا بودن شکل مدور، با هشت نیم ستون الحاقی تزئین شده است. ارتفاع ستون استوانه‌ای میل اخنگان، ۱۳.۷ متر و بلندی کلاهک عرق چینی که روی ستون قرار گرفته در حدود ۴.۲ متر است. در حاشیه زیر سقف، بقایای کتیبه‌ای که احتمالاً به روی کاشی نوشته بوده موجود است ولی اکنون بخش اعظم این کتیبه و در نتیجه کاشی ها از بین رفته است. فضای داخلی بنا فاقد نقش و نگار بوده و نمای بیرونی آن اعم از دیوار و نیم ستونها با کاشی، آذین شده است.

بنای میل اخنگان از آجر ساخته شده و با قطعات کاشی به شکل‌های مستطیل، چند ضلعی و ستاره چلیپا با نقوش برجسته و متنوع به رنگ لاجوردی و فیروزه ای تزئین شده است. این برج، سه درب ورودی دارد و در داخل آن، سنگ قبری به طول ۱۱۰ و عرض ۵۰ و ارتفاع ۴۰ سانتی متر دیده می‌شود که بر روی آن با خط ثلث و نسخ نوشته شده است.

با وجود سنگ قبر در فضای داخلی بنا، هویت فرد دفن شده در آن مشخص نیست. مردم محلی در حالی که حرمت و قداست زیادی برای بنا قائلند آن را گور دختری هندی، از ارادتمندان امام رضا (ع) می‌دانند که خانواده‌اش در آن حدود، ملکی داشته و او در راه زیارت حرم امام هشتم (ع) درگذشته و در ملک پدری دفن شده است. تابلوی راهنمای بنا هم که میراث فرهنگی خراسان نصب کرده، آن را گور گوهرتاج خاتون خواهر ناشناخته‌ای از بانو گوهرشاد تیموری معرفی کرده است و بر اساس پیشنهادات قدیم که از گذشتگان ثبت شده، به احتمال زیاد میل اخنگان، مقبره یک بانو بوده است.

برج اخنگان در تاریخ ۲۰ خرداد ۱۳۲۱ با شماره ثبت ۳۴۱ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در حال حاضر و با توجه به گفته اهالی منطقه میل اخنگان، سنگ قبر موجود در این برج، شکسته و طلاهای داخلش دزدیده شده و همچنین به دلیل سرقت کاشی‌های زیبای این بنا، ساختمان، ظاهری لانه زنبوری پیدا کرده است.

در صورتی که تمایل دارید به شهر مشهد سفر کنید و از جاذبه‌های تاریخی این شهر بازدید نمایید می‌توانید بازدید از این برج تاریخی را نیز در برنامه‌های سفر خود قرار دهید.

345