بزرگ زنی در تاریخ خراسان؛ گوهرشاد بانو عروس تیمورشاه

به گزارش مشهد فوری ، مهدعلیا، ملکه گوهرشاد بیگم (۷۸۰ - ۹ رمضان ۸۶۱ ه‍.ق) معروف به گوهرشاد آغا از اشراف زنان خراسان و از نامداران و سیاستمداران دوره تیموریان است. او زنی بسیار نیکوکار، ثروتمند، ادب دوست، هنرپرور، باوقار، خردمند، بااحتیاط و باسیاست بود. این ملکه­ ی سخاوتمند در اطعام و انعام، صدقات و خیرات، موصوف به­ حسن تدبیر مقام والایی در دربار داشت.

گوهرشادبیگم دختر امیر غیاث الدین، سردار قبیله ترخانیان و همسر سلطان شاهرخ تیموری بود که پس از پدرش امیر تیمور، به مدت ۴۳ سال بر مناطق وسیعی از ایران و افغانستان حکمرانی کرد و توسط او در سال ۱۴۰۵ م پایتخت تیموریان از سمرقند به هرات منتقل شد. شاهرخ همسر گوهرشاد مردی مدبر، دانشمند و عادل بود. شاید پدرش تیمور وی را به علت همین ویژه گی هایش بیشتر از سایر پسران خود دوست داشت. وی پس از رسیدن به ­مقام شاهی؛ در ­اسرع وقت زخم­ هایی را که پدرش بر پیکر خراسان زمین وارد آورده بود، در سایه­ ی فراست خود و همسرش گوهرشاد بیگم التیام بخشید.

مادر او «بانو خان‌زاده بیگم» بود که در ماه رجب سال ۸۱۴ ه‍.ق در مشهد درگذشت و در جوار آرامگاه امام رضا مدفون است.

فعالیت های مهد علیا

تحت حمایت او، زبان فارسی و فرهنگ ایرانی به عنصر اصلی در دربار تیموریان ارتقاء یافت. او و همسرش سلطان شاهرخ تیموری، نوعی رنسانس فرهنگی، به‌وجود آوردند. عبدالرحمن جامی یکی از مشهورترین هنرمندانی بود که تحت حمایت ایشان قرار گرفت. گوهرشاد به تاریخ و ادبیات علاقه‌مند بود و مهری هروی، از زنان شاعر نامدار قرن نهم، مصاحب و ندیمه او بود.

مسجد گوهرشاد

به یاد ماندنی ترین کاری که ملکه گوهرشاد بیگم انجام داده است،بنای مسجد گوهرشاد در نزدیکی صحن امام رضا (ع) در خراسان است. به ­باور باستانشناسان، یکی از دوازده بنای منحصر بفرد جهان شمرده می شود که از لحاظ هنر معماری و کاشی کاری عالی ترین بنای جهان اسلام شناخته می­شود. ازبناهای تاریخی دیگر گوهرشاد ؛ بقعه ­ی شمس­ الدین در یزد، تربت شیخ جام، مسجد کبود تبریز، مسجد جمعه ­ی اصفهان، مسجد شاه و یک چهارباغ در شیرازست.
همچنین باغ قراچه، باغ جهان­ نما، باغ دلکشا و باغ ارم نیز از ساخته ­های گوهرشادست.

درگذشت و مقبره

یکی شاهکارهای عمرانی گوهرشاد در خیابان٢ هرات است که شامل یک مدرسه، مسجد و یک مصلی می­باشد. این محل که امروز به­نام پایمنار معروفست؛ در آن پنج مصلی وجود دارد که فقط یکی آن ها را گوهرشاد اعمار نموده است بقیه­ ی آنها در دوره های پیشین بنا شده ­اند. گوهرشاد در زمان حیاتش مقبره ای نیز در جوار مدرسه­ ی این محل، برای خود ساخته بود که هنوز برجاست.
گوهرشاد پس از سن ۸۰ سالگی در نهم رمضان سال ۸۶۱ ه‍. ق/۱۹ ژوئیه ۱۴۵۷ م در جریان قیام میرزا ابوالقاسم بابر در دوره سلطنت سلطان ابوسعید، به دسیسهٔ جمعی از امرا و مشاوران سلطان ابوسعید در شهر هرات کشته شد.
هم اکنون مقبره ی این ملکه ­ی خیر و دانشمند و فرزندانش در همان محله در هرات (کشور افغانستان امروزی) قرار دارد.

مقبره شاهرخ میرزا

هنگامی که شاهرخ میزرا در سال ۸۵۰ ق. در شهر ری دیده از جهان فروبست، جسدش را به­ هرات انتقال داده، در داخل همین مقبره­ ی باشکوه مدفون ساختند اما دو سال پس ازآن پسرش الغ بیک میرزا جسد پدر را به­ سمرقند انتقال داد و در جوار قبر پدر بزرگ خود ـ امیر تیمور ـ به­ خاک سپرد که امروز آن محل را گور امیر می­ نامند.

159