تکرار حوادث حاشیه شهر مشهد امکان‌پذیر است

به گزارش مشهد فوری ، خرداد ماه سال 1371 در مشهد اتفاقاتی افتاد که اگر شاید نگاه عمیق‌تری به آن شده بود، اکنون با بیم کمتری نسبت به پدیده حاشینه‌نشینی و حاشیه نشینان مواجه می‌شدیم. در خرداد ماه 1371، شهرداری مشهد پیرو وظایف ذاتی و قانونی خود در گشت زنی محله‌های حاشیه شهر با یکی از صدها باب منزل مسکونی غیرقانونی برخورد می‌کند. اما این بار برخورد ماموران شهرداری از سوی حاشیه نشینان بی‌پاسخ نمی‌ماند و 9 خرداد 1371 را در تاریخ مشهد ماندگار می‌کند.

فرصت تشکیل جلسه شورای تامین نبود

استاندار وقت خراسان در مصاحبه اخیر خود با رسانه‌ها به روایت آن از نگاه خود پرداخته است. علی جنتی در این خصوص به ایسنا گفته است:

مشهد بعد از تهران بزرگ‌ترین شهری است که درگیر حاشیه‌نشینی است. افراد از روستاها و شهرهای دیگر به آنجا کوچ می‌کنند و بضاعت مالی برای خرید منزل ندارند، معمولا اطراف مشهد، زمینی را تصرف و آب و برق آن را هم به طور غیرقانونی تأمین می‌کرد. این معضل بزرگی است؛ چه برای تهران، چه برای مشهد و چه برای شهرهای دیگر. شهرداری مشهد برای مقابله با این امر، معمولا گشت‌های شهرداری را به اطراف شهر می‌فرستاد تا خانه‌هایی را که با تخلف ساخته شده خراب کنند. یک بار که ماشین شهرداری برای تخریب خانه‌ حاشیه‌نشین‌ها رفته بود تا جلو این کار غیرقانونی را بگیرد، آنها تصمیم ‌گرفته بودند که برخورد کنند، همین کار را هم انجام دادند و ماشین شهرداری را واژگون کرده و آن را آتش زدند. زمان رویداد این اتفاق، مدارس تعطیل شد. دانش‌آموزان هم‌زمان دور ماشین جمع شدند و افرادی دیگر هم به آنها پیوستند.

ما بی خبر بودیم

جنتی در ادامه با اشاره به بی اطلاعی استانداری از اتفاقات سطح شهر، افزود: ما در استانداری از این ماجرا بی‌خبر بودیم.نیروی انتظامی یک اتوبوس نیرو به محل وقوع حادثه فرستاد تا این تجمع را متفرق کند. آنها برای این کار از گاز اشک‌آور استفاده کردند. از آنجا که باد به جهت مخالف می‌وزید، گاز اشک‌آور به طرف نیروی انتظامی بازگشت. نیروها هم برای اینکه خودشان سالم بمانند به اتوبوس‌ها هجوم بردند و بچه‌هایی هم که آنجا جمع شده بودند، سربازها را «هو» کردند.

نیروی انتظامی ابتدا شروع به تیراندازی هوایی کرد. در این میان یک سرباز یا درجه‌دار به سمت افراد تیراندازی کرده بود و دو نفر از دانش‌آموزان کشته شدند. همه این اتفاقات در دو ساعت رخ داد. وقتی این دو دانش‌آموز کشته می‌شوند مردم پیکرهای آنان را سر دست گرفته و به سمت مرکز شهر حرکت می‌کنند. من زمانی متوجه این اتفاق شدم که مردم به سمت مرکز شهر راه افتاده بودند. در این شرایط امکان اینکه جلسه شورای تأمین استان را برگزار کنیم، نبود. مسئولان نظامی را هم پیدا نمی‌کردیم، فرمانده ارتش رفته بود دندان‌پزشکی، فرمانده سپاه جای دیگری بود.

بنابراین مردم همین‌طور به حرکت خود ادامه دادند و در مسیر، برخی از اراذل و اوباش هم به آنان پیوستند، این جمعیت در طول مسیر مغازه‌های مردم را غارت کردند. بعد هم به یک پاسگاه نیروی انتظامی حمله کردند. مأموران نیروی انتظامی از فرط رعب و وحشت، تسلیم شدند. جمعیت سپس به سمت مرکز شهر یعنی میدان شهدا آمدند و اداره کل دادگستری را هم به تسخیر خود درآوردند. حتی یک قسمت اداره دادگستری را آتش زدند. ساعت حدودا هفت یا هفت و سی دقیقه شب بود، نیروی انتظامی هم خود را باخته بود، سپاه و ارتش هم در آن فاصله به این‌ راحتی نمی‌توانستند نیرو جمع کند.

پایان ماجرا

نهایتا اوایل شب بود که به صداوسیما رفتم و اعلام کردم عده‌ای در حال تخریب شهر هستند، از نیروهای بسیجی و حزب‌الله خواستم که وارد شوند و جلوی این اوباش را بگیرند. بعد از این اعلام، مردم به مرکز تجمع رفتند. حدود ٨٠٠ نفر از تجمع‌کنندگان را دستگیر کردند و به استانداری آوردند. چشمان آن ها را بستند و بعدا به زندان منتقل کردند. اگرچه مشخص شد که این حادثه در اثر بی‌توجهی نیروی انتظامی و مأمورانشان اتفاق افتاده، اما چون من مسئول استان بودم، کل مسئولیت این اتفاق را پذیرفتم و بعد هم استان را رها کردم.

بازتاب خبر حوادث نهم خرداد 71 در روزنامه خراسان

واکنش‌ها در پایتخت

حوادث مشهد که در دوره دوم ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی رخ داد در کتاب خاطرات ایشان نیز مورد اشاره قرار گرفته است. وی در این خصوص نوشته است:

به دفترم آمدم. اوضاع مشهد را پرسیدم گفتند دیشب شرارت تا ساعت یک ونیم بعد از نیمه شب ادامه داشته و با دخالت سپاه تمام شده و جمعی را بازداشت کرده اند. خرابی های زیادی بار آورده اند. در جلسه هیأت دولت، وقت زیادی صرف مسأله مشهد و کیفیت برخورد با آن به منظور جلوگیری از تکرار این گونه حوادث مذاکره شد. رهبری هم امروز با احضار وزرای مربوط، دستور سخت‌گیری داده‌اند. «خاطرات اکبر هاشمی رفسنجانی- ۱۰ خرداد ۱۳۷۱»

حاشیه نشینی از دیروز تا امروز

شهرداری مشهد در راستای وظایف خود برای مدیریت شهر و با هدف مقابله با پدیده رو به گسترش حاشیه‌نشینی و با توجه به رای کمیسیون ماده 100 اقدام به تخریب منازل و یا به عبارت دقیق‌تر ساخت و سازهای غیرقانونی در بافت پیرامونی شهر می‌نماید. اقدامی که اگر چه در ابتدا با واکنش مشخصی از سوی حاشیه نشینان مواجه نمی‌شود اما سرانجام آن‌ها را به سویی سوق می‌دهد که منجر به ساعت‌ها درگیری در مشهد می‌شود. 25 سال پس از حوادث ناگوار میدان شهدا، همچنان مشهد با مشکل حاشیه نشینی دست و پنجه نرم می‌کند که ابعاد گسترده‌تری نیز به خود گرفته است. جمعیت کلانشهر مشهد در حالی از 3 میلیون تن عبور کرده است که حاشیه نشینان آن علی‌رغم اضافه شدن مناطق طوس و قرقی در آستانه یک میلیونی شدن است.

بررسی بافت جمعیتی این مناطق نشان دهنده خیز بلند مهاجران برای کوچ به مشهد است. اگر در 3 دهه گذشته غالب مهاجران از میان هم وطنان ایرانی از مناطق جنگ تحمیلی و روستاها بودند، در یک دهه گذشته این بافت به سوی مهاجران افغانستانی نیز میل کرده است. افزایش تنش‌ها در همسایه شرقی استان و سیاست‌های کلان کشوری در سکونت مهاجران در برخی مناطق خاص باعث شد تا از حدود 3 میلیون مهاجر (ثبت و برآورد شده)، بالغ بر 400 هزار نفر از ایشان در خراسان و به طور خاص در حاشیه مشهد ساکن شوند.

نیازمند توسعه متوازن هستیم

مشکل حاشیه‌نشینی اگر چه همانند گذشته در شرایط بحرانی قرار ندارد اما همچنان در صدر چالش‌های مدیریت شهری مشهد دیده می شود. در چند سال گذشته نرخ زاد و ولد در مشهد تقریباً کمتر یا معادل نرخ زاد و ولد در کشور بوده است، به‌گونه‌ای که جمعیت کشور بعد از پیروزی انقلاب اسلامی 2.5 برابر افزایش داشته اما مشهد افزایش 7 برابری را نشان می‌دهد و این موضوع نه به واسطه افزایش نرخ زاد و ولد، بلکه به واسطه مهاجرت از روستاها است. امری که معلول عدم اجرای قوانین برنامه و عدم اجرای اسناد آمایشی و متأسفانه پدیده خشکسالی در شرق کشور است.

شهری با حاشیه‌ای به مساحت 8 هزار هکتار هر چه در ارائه خدمات و زیرساخت‌ها همت کند باز هم با مشکلات عدیده‌ای مواجه خواهد بود. اگر در دهه هفتاد و پس از پایان جنگ تحمیلی، فشارهای ناشی از جراحی‌های اقتصادی یکی از زمینه‌های وقوع اتفاقات خرداد 71 بود، شاید این روزها نیز بحران بیکاری، تنش آبی و چالش‌های اجتماعی زمینه‌ساز بحران بعدی باشند.

همانطور که تجربه شورای چهارم و صولت مرتضوی در مدیریت حاشیه شهر مشهد یا به تعبیر ایشان، تغییر شیب خدمات مدیریت شهری به سوی حاشیه‌ها نشان داد ارائه خدمات صرف، موجب ایجاد حاشیه‌های جدید در حلقه‌های دورتر می‌شود. شورای پنجم نیز در برنامه‌ها و گفتمان خود تاکنون از تلاش‌ها برای ارائه خدمات بیشتر سخن گفته است. اما به واقع حل مشکل حاشیه نشینی نیازمند توسعه متوازن بخش‌های کشور به نحوی است که جمعیت برای اشتغال، تامین زندگی، امنیت و رفاه مجبور به مهاجرت نباشد.

24