حلقه مفقوده تاریخچه شهرداری مشهد کاملا اتفاقی کشف شد

اختصاصی مشهد فوری ، خاندان مسعودی خراسانی یک گنجینه بزرگ از اسناد و یادگارهای مکتوب تاریخ معاصر ایران دارند که به همت خانم دکتر مسعودی خراسانی در حال ساماندهی هستند و بخشی نیز به آستان قدس اهدا شده اند. اما باری کلمه «بلدی» در مقدمه دیوان پدربزرگ نظر خانم مسعودی خراسانی را جلب کرد و با متخصصین تاریخ در میان گذاشت

با این اتفاق بخش بزرگی از حلقه مفقوده تاریخ شهرداری مشهد پیدا شد؛ شهرداری مشهد در کتاب تاریخچه شهرداری اش از اولین شهردار و آغاز به کارش فقط نوشته:

به استناد یکی از شماره های سال 1328 روزنامه بلدالامین، نخستین روزنامه منتشر شده توسط بلدیه مشهد، رئیس بلدیه در سال 1288 «شجاع الایاله» بوده است که از زندگی و شخصیت وی، اطلاعات دقیقی در دست نیست. اما، در همین روزنامه معاون اداره بلدی در آن زمان فردی به نام آقا میرزا هاشم خان، ذکر شده است. از آنجا که در منابع و جراید سالهای 1294-1288 اطلاعی از فعالیت بلدیه یافت نشد، می توان این احتمال را داد که بلدیه مشهد مدتی پس از تشکیل، منحل شده و چند سال بعد به ریاست سرتیپ عبدالکریم کاشف الملک مجدد تشکیل گردیده است.( برادران قاسمی)

اما این «شجاع الایاله» کیست و چگونه به شهرداری رسیده و در دوران او چه اتفاقاتی رخ داده بر کسی روشن نبود، رازی که مقدمه دیوان محمدحسن خان شجاع الایاله آن را روشن کرد.

اما «شجاع الایاله» که بود؟

محمد حسن مسعودی در سال 1251 به دنیا آمد او فرزند مسعود خان و شاهزاده خانم بود. پدرش مسعود ملقب به «خان» خود فرزند محمد حسین هروی«رئیس هرات» بود که درزمان فرماندهی حسام السلطنه (عموی ناصرالدین شاه) و در پی درگیری های جداسازی هرات از ممالک محروسه ایران همراه خانواده و جمعی از بستگان و هواداران به مشهد پناه آوردند و درمحله «سرشور» و در دالانی که بعدها به دالان مستوفی معروف شد، ساکن شدند

محمد حسین هروی، به پاداش خدمات و مبارزات برای حفظ هرات (که به ناکامی انجامید) به مقام استیفای خراسان رسید و به ازاء املاک واگذاشته خود درهرات، چند پارچه ملک به او واگذار شد، و لقب «مستوفی» یافت. (مسئول امور حسابداری دولت ). مسعود، فرزند ارشد او، که به «خان» ملقب گردیده بود همسری از خاندان قاجار «نوه عباس میرزا نایب السلطنه» (مُلکِ سلطان خانم دختر لطف الله میرزا شعاع الدولّه بیست و دومین پسر عباس میرزا نایب السلطنه) اختیار کرد

در مقدمه دیوان خطی محمدحسن خان که در مرداد ماه 1328.خ توسط پسرش (رضامسعودی) تنظیم شده و در شرح حال وی آمده است که: در دوره استبداد صغیر که مشهد نیز دچار هرج و مرج شده بود عده ای آشوبگر یوسفخان بیگلربیگ (رئیس شهربانی یا داروغه) را کشتند میرزا حبیب الله مجتهد شهیدی با موافقت انجمن ایالتی از محمدحسن خان درخواست می کند که او بیگلربیگ شود، محمدحسن خان هم که مردی باخدا و دلسوز بود برای بهتر شدن اوضاع شهر می پذیرد و سی ماه مشغول خدمت می شود تا اینکه در سال 1328.ق به مامور اعزامی تهران تحویل می دهد.

در همین دوره دستور تشکیل بلدی از تهران می رسد (دقیقا عید قربان 1325.ق برابر 1286.ش) و او با هزینه شخصی اقدام به تشکیل انجمن بلدی در مشهد می کند کاشف الملک را به عنوان معاون و اعتمادالدوله را رئیس دفتر می کند و قریب سه سال به اداره امور آن می پردازد. در اواخر سال 1333.ق (برابر1294.ش) سالارممتاز رئیس بلدی و شجاع الایاله رئیس شهربانی می شود (این بخش با کتاب تاریخچه شهرداری ها تناقض دارد، آنجا می گوید از سال 1294 کاشف شهردار هست تا حدود 1300بعد یک چند ماه سرهنگ حبیب الله مشیرهمایون و بعد از آن میرممتاز یا سالارممتاز که البته درباره شروع و پایان خدمتش هیچ نمیدانیم)

محمدحسن خان ابتدا به آقا سردار ملقب بود و بعد شجاع الایاله و بعدها لقب سالارموید گرفت در دوره ای از پست های دولتی کناره گرفت اما دوباره به عرصه سیاست بازگشت در دوره اوّل مجلس موسسان به عضویت آن مجلس برگزیده شد و با نمایندگی مجلس شورای ملی به طور متوالی از دوره7 تا 13 و همچنین عضویت در سنا (بهمن 1328) سالها در تهران زندگی کرد.

سالارموید مردی شاعر و ادیب و مطلع از علم نجوم و همزمان با ملک الشعراء بهار، فرخ خراسانی، ابوالقاسم حبیب اللهی و ... عضو انجمن ادبی خراسان بود. می گویند ماده تاریخ «عدل مظفّر» درصدور فرمان مشروطه، سروده اوست.

او به مشهد علاقه خاصی داشت و پیشکارش از صحبت کردن او به لهجه مشهدی حتی سالها پس از زندگی در تهران یاد می کند او در دوم فروردین 1334 درگذشت

24