کفه بخش کشاورزی در ترازوی دشت مشهد سنگینی می‌کند!

هروقت از بحران آب سخن به میان می‌آید چند موضوع مرتبط هم با آن مطرح می‌شود که یکی از آنها کاهش مصارف خانگی‌ است به طور مثال می‌گویند اگر برای دوش گرفتن در حمام، زمان بگیرید و آن را به کمتر از ۵ دقیقه برسانید، با این روش ماهیانه حدود ۴۰۰۰ لیتر آب صرفه جویی خواهد شد.

یا سوال دیگری که گاهی مطرح شدنش با عذاب وجدان همراه است و آن سوال این است که اگر آب شرب و غیرشرب جدا باشند در مصرف آب صرفه‌جویی می‌شود یا نه؟ و اساسا چرا باید از همان آبی برای شستشو و آب دادن باغچه ها استفاده کنیم که با هزار زحمت تصفیه می‌شود؟

برای پاسخ به این سوال‌ها با مهدی جمشیدی مدیرعامل سازمان مردم نهاد ناجیان آب به گفتگو نشستیم.

آب زیرزمینی به دریا وصل نیست!

جمشیدی در ابتدا توضیح خود را اینگونه شروع کرد: کشور ما در گذشته جمعیت محدودی داشت و در اوایل انقلاب حدود ۳۰ میلیون نفر بودیم؛ در آن زمان آب تجدیدپذیر با توجه به این تعداد جمعیت خوب بود ضمن اینکه در گذشته از قنات و کاریز استفاده می‌کردیم و این یک تمدن بود که مردم با بارندگی سالیانه و طبیعت خود را سازگار کنند اما زمانی که صنعت پمپ آمد و حفاری‌ها اتفاق افتاد یک اشتباه تاریخی کردیم و آن برداشت آب های زیرزمینی بود چرا که یک تصور ناآگاهانه وجود داشت و آن وصل بودن آب های زیرزمینی به دریا بود.

وی افزود: عوام فکر می‌کردند آب‌های زیرزمینی تمام شدنی نیست به همین علت چاه زدند و آبی را که توسط قنات قابل برداشت نبود با حفر چاه برداشت کردند و شرایط زمانی بدتر شد که دولت خود را مالک آب‌ دانست و مجوز حفر چاه‌ها را صادر کرد و با این اتفاق در حقیقت مدیریت منابع آب زیرزمینی از حالت قنات خارج شد به دست دولت در قالب چاه افتاد و چاه ها باعث برداشت بیش از حد آب می‌شدند و از طرف دیگر خشکسالی های پی در پی هم به این معضل دامن زد.

وی گفت: مشکل اینجا بود که دولت برای احیای قنات ها و کاریزها برنامه ای نداشت و بخشنامه‌ای صادر کرد که بر اساس آن اگر قناتی خشک می‌شد یک چاه به صاحب آن تعلق می‌گرفت.

تیرخلاص به قلب دشت ‌ها!

وی تصریح کرد: متاسفانه در دولت نهم و دهم بحران آب تشدید شد چرا که متولیان معتقد بودند بحران آبی وجود ندارد و هرچقدر که نیاز باشد می‌توان برداشت کرد و در همین راستا قانون تعیین تکلیف چاه‌های غیرمجاز مصوب ۱۳۸۹ تیر خلاصی بود که به قلب آب کشور خورد چرا که تا قبل از دولت نهم در خراسان رضوی فقط ۳ هزار چاه وجود داشت اما در زمان دولت نهم این تعداد به ۸هزار حلقه افزایش پیدا کرد.

وی ادامه داد: بر اساس قانون یاد شده تا قبل از سال ۸۵ هرکس چاه غیر مجازی داشت باید تعیین تکلیف می‌کرد و می‌توانست برای آن مجوز بگیرد به همین جهت هرکس هم چاه نزده بود چاهی حفر می‌کرد و با ارائه استشهادیه مدعی می‌شد که این چاه از قبل از سال ۸۵ تاسیس شده است. از طرفی چاه‌های مجاز هم کنترل نشد به همین جهت اضافه برداشت از آنها شدت گرفت.

وی تصریح کرد: در حالی که بین ۲۰ تا ۴۰ درصد از آب تجدید شونده را می توان در هر دشت برداشت کرد اما خراسان رضوی ۱۳۰% برداشت می‌کند در نتیجه سطح آب‌های زیرزمینی هرسال افت می‌کند و این همان بحران آب است.

وی افزود: از سوی دیگر افزایش جمعیت و زائرپذیری و حاشیه نشینی در مشهد مصرف آب را تشدید کرد و کاهش بارندگی طی سال های اخیر نیز بر به هم خوردن تعادل منابع آبی دامن زد.

وی اظهار کرد:جالب است بدانید در کشور به طور متوسط در هر ۲ کیلومتر یک حلقه چاه حفر شده است این درحالی‌است که تنها ۱۰ درصد کشور در حالت طبیعی قرار دارد و در ۹۰ درصد از کشور شاهد خشکسالی شدید هستیم در خراسان نیز هر سال یک میلیاردو ۲۰۰ میلیون متر مکعب کسری مخزن داریم یعنی بیش از ظرفیت برداشت می کنیم.

رقابت نابرابر بخش کشاورزی با مصرف خانگی آب

وی با اشاره به اینکه سهم مصارف خانگی در مصرف آب تنها ۸درصد است گفت: ۹۰ درصد این برداشت صرف کشاورزی می شود، حدود ۸ درصد برای شرب و مصرف خانگی و فضای سبز استفاده می‌شود و ۲ درصد باقیمانده سهم صنعت است؛ بنابراین آنچه اهمیت دارد صرفه جویی آب در حوزه کشاورزی است.

وی افزود: برابر پانزدهمین صورت‌جلسه شورای عالی آب مصوب سال ۹۳ وزارت نیرو موظف شد هر دشت را که در حال حاضر ۶۰۹ مورد می‌باشد مورد مطالعه قرار دهد تا حوضه آبریز ها به تعادل برسد و میزان برداشت به ۷۵ درصد کاهش یابد و میزان برداشت آب کشاورزی، شرب و صنعت نیز تعیین و کنترل شود که بازه زمانی این اتفاق ۲۵ سال است و ما ظرف ۲۵ سال باید مصرف آب را از ۱۳۰ درصد به ۷۵ درصد کاهش دهیم یعنی به استناد این مصوبه مصرف آب باید ۵۰ درصد کاهش پیدا کند.

وی بیان کرد: در خراسان نیز یک سند تدبیر آب مشهد تهیه شد که در آن ۱۹ راهبرد کلی وجود داشت که یکی از آنها ایجاد شورای هماهنگی منابع

و مصارف حوضه آبریز است و در حال حاضر این شورا تشکیل شده و تلاش می‌کند مصوبه شورای عالی آب را عملیاتی سازد تا دشت مشهد به حالت تعادل برسد.

تفکیک آب شرب از غیرشرب در خراسان ضروری نیست

وی در پاسخ به این پرسش که آیا تفکیک آب شرب از غیرشرب می‌تواند در کاهش مصرف موثر باشد یا خیر گفت: از آنجایی که در اروپا سطح آب بالاست ضرورت دارد شبکه آب شرب و غیرشرب از هم تفکیک شوند اما در ایران و به ویژه مشهد این تفکیک قابل انجام نیست چرا که تنها منبع آبی مشهد آب‌های زیرزمینی است و در حقیقت آب سطحی وجود ندارد که نیاز به تفکیک باشد. آب دشت مشهد در سطوح عمیق و دارای کیفیت مطلوب است به همین جهت با یک کلرزنی ساده قابلیت استفاده دارد و همین باعث شده متولیان هنوز ضرورت جداسازی شبکه را احساس نکنند اما اگر به لحاظ اقتصادی ضرورت ایجاد شود چنین اتفاقی ممکن است اما در هر حال آنچه اهمیت دارد این است که به طور کلی آب در خراسان کم است و فرق ندارد شرب باشد یا غیرشرب!

آب،قربانی تولید غذا

وی با اشاره به نبود صرفه اقتصادی در حوزه کشاورزی تصریح کرد: در حال حاضر نسبت تولیدات کشاورزی به هر متر مکعب آب معادل یک کیلوگرم است حالی که این رقم در کشورهای توسعه یافته برابر با ۲ کیلو و ۸۰۰ گرم می‌باشد و برای کنترل بحران آب لازم است در حوزه کشاورزی الگوی کشت مناسب صورت بگیرد و سیستم های آبیاری به روز رسانی شوند.

وی ادامه داد: متاسفانه برخی سیاست‌ها مبنی بر لزوم خودکفایی به بحران آب دامن می زنند چرا که به هر قیمتی می خواهیم به خودکفایی در حوزه تولید برسیم اما باید بپذیریم که برخی اوقات نمی‌توان تمام منابع غذایی خود را تامین کرد و نباید برای تولید غذا منابع آبی خود را نابود کنیم.

برداشت بیش از ۳برابر حد مجاز آب در دشت مشهد

وی با اشاره به اینکه نگرانی برای دشت مشهد، نگرانی برای نسل آینده است تصریح کرد: بنابر آخرین آمار، دشت مشهد ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیون متر مکعب آب تجدیدشونده دارد که تنها ۴۰ درصد آن را می‌توان برداشت کرد که برابر ۳۲۰ میلیون متر مکعب است اما در حال حاضر بیش از یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب برداشت می شود درحالی‌که با توحه به افق ۱۴۲۵ برابر سند تدبیر آب نیاز ما با توجه به افزایش جمعیت تا آن سال به یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب می‌رسد ولی ما از همین حالا رقمی شبیه به این میزان را برداشت می کنیم.

جمشیدی با اشاره به راهکارهای برون رفت از بحران آب اظهار کرد: انتقال آب و بازچرخانی فاضلاب راهکاری برای رفع نگرانی بحران آب است؛ در این روش آب شرب تولید نمی شود اما چنین آبی برای کشاورزی که ۹۰ درصد مصرف آب را به خود اختصاص می‌دهد قابل استفاده است.

وی ادامه داد: ما در مشهد هنوز هم امیدواریم نهادهای متولی ذیل شورای هماهنگی پای کار بیایند و با سرمایه‌گذاری در حوزه کشاورزی بتوان مصرف آب را کاهش داد و به جای آن بهره‌وری را بالا برد تا به حوزه تولید نیز به مشکل نخورد.

وی گفت: در حال حاضر ۷۰ درصد مصارف آب شهری قابل تصفیه و بازچرخانی و استفاده مجدد است؛ در حال حاضر سالی ۱۰۰ میلیون متر مکعب یعنی درست به اندازه ظرفیت آبی که از سد دوستی به مشهد می‌آید فاضلاب تولید و به کشف رود می‌ریزد درحالی که این فاضلاب می‌تواند بازچرخانی شود و در اختیار کشاورزان قرار گیرد و این تفاوت کشورهای توسعه یافته با ماست چرا که آنها آب قابل شرب را به کشاورزی اختصاص نمی‌دهند.

24