تاریخ نگار بی نشان

مشهد فوری با مروری بر زندگی و خدمات بزرگمرد خراسانی عرصه تاریخ و ادبیات شرحی از تلاشها برای ثبت نام بیهقی درتقویم رسمی کشور و ساخت بنایی برای او در زادگاهش را ارائه می کند به امید محقق شدن آرزوی چندین ساله اهالی و مسِولان فرهنگی سبزوار

مجسمه بیهقی در باغ ایرانی سبزوار

شرح حالی بیهقی

ابوالفضل بیهقی معاون دیوان رسالت مسعود غزنوی بود.

به سال ۳۸۵ ه.ق، ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی ، در دیه حارث آباد (در دو فرسنگی جنوب سبزوار کنونی) متولد شد. پدرش، حسین از رجال صاحب عنوان روزگار خود بود. بوالفضل مدتی در سبزوار و نیشابور به تحصیل پرداخت و در ۲۷ سالگی به خدمت دیوان رسالت محمودی، به ریاست بونصر مشکان ، درآمد.
او مدت ۱۹سال زیر نظر استادش در دیوان رسالت بود و اطلاعات ارزنده کتابش را به عنوان معاون دیوان رسالت غزنویان تهیه کرد. پس از فوت بونصر در سال ۴۳۰ بوسهل زوزنی که از چهره‏‌های منفور بیهقی ست بر این دیوان نشست و می‌رفت که بیهقی نیز از کار کنار بکشد اما به اصرار مسعود بر سرکار ماند و حتی در سال ۴۳۱ که مسعود بر بوسهل خشم گرفت مدت کوتاهی (تا۴۳۲ که مسعود کشته شد) در مسند ریاست دیوان رسالت نشست.
در دوره نه ساله حکومت مودود، او در دیوان رسالت بود اما پس از او و مخصوصا در دوره دست به دست شدن حکومت میان چند امیر غزنوی و سر کار آمدن عبدالرشید (۴۴۱) حالش رو به تباهی نهاد هرچند در دوره فرخزاد بن مسعود مدتی دبیر او شد اما از اواخر سلطنتش انزوا اختیار کرد و به تصنیف تاریخ خود پرداخت (۴۴۸) او دوره حکومت ابراهیم بن مسعود (از ۴۵۱) را نیز تجربه کرد اما در این دوره نیز به کار نگارش مشغول بود.
بوالفضل بیهقی به روایت مورخ همشهری اش (بوالحسن بیهقی) در ماه صفر ۴۷۰ق در غزنه درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد اما از مدفن او اکنون نشانی نیست.

آثار بیهقی
از آثار بیهقی چنین می توان یاد کرد:
۱- «مقامات» که به ذکر کارهای بزرگ چند شخصیت برجسته از جمله محمود غزنوی و بونصر مشکان اختصاص داشته.
۲- «زینة الکتاب» که در فن دبیری نگاشته شده بود.
۳- «چند سخن که دبیران در قلم آرند» شامل ۳۷۳ سخن فارسی با معادل عربی آنها
۴- « تاریخ بیهقی » که از حوادث سال ۴۰۹ در زمان سلطنت محمد آغاز میشده و تا وقایع سال ۴۷۰ و سلطنت ابراهیم غزنوی را شامل میشده یعنی حدود ۵۰ سال. اما از آنجا که تنها از میانه مجلد پنجم تا میانه مجلد دهم آن باقی مانده است و این دوره مربوط به سلطنت مسعود غزنوی می‌شود به «تاریخ مسعودی» نیز مشهور است.

بیهقی و یا دیگر تذکره نویسان او را نویسنده چندین کتاب معرفی کرده اند اما اکنون تنها جلدهای 5تا 10 تاریخ او برجای مانده است که به تاریخ بیهقی شهرت دارد.

جفای رفته بر بیهقی
به گواهی لغتنامه دهخدا و دیداری با اهل قلم استاد یوسفی نثر بیهقی جایگاهی فاخر در ادبیات ما دارد، شیوه تاریخ نگاری خردمندانه او نیز چه در زمان خودش و چه با روشهای نوین امروزی یکی از ارزشمندترین اسناد تاریخی ست اما متاسفانه نه در صفحات تقویم تاریخ ایرانی و نه در زادگاهش هیچ نشانی از او نیست در ادامه به شرح تلاشهایی که تا کنون برای این دو مهم صورت گرفته می پردازیم.

به دنبال ثبت روز ملی بیهقی
یک دهه می‌شود که مسئولان دانشگاه سبزوار به همراهی مقامات شهری با برگزاری همایش‌های کشوری سعی در به ثبت رساندن روز اول آبان به نام بیهقی دارند اما چرا اول آبان؟
ماه صفر ۴۷۰ ه.ق تقریبا برابر با مرداد ماه شمسی می شود اما از آنجا که بزرگداشت این شخصیت دانشمند باید در فصول دانشگاهی تعریف می‌شد متولیان فرهنگی از روایت خود بیهقی درگذشت استادش، بونصر مشکان، را که به ماه آبان بوده است درنظر گرفته و اول بودن او در نثر فارسی را ملاک قرار داده و به دنبال ثبت روز اول آبان به عنوان روز بیهقی هستند و هرچند تا کنون متولیان فرهنگستان به زبان با این طرح موافقت کرده‌اند اما هنوز این روز وارد تقویم کشور نشده است.

نماد تلاشهای بی‌ثمر
اگر یک بار به حارث آباد سفر کنید متوجه عمق علاقه مردم این منطقه به بیهقی می شوید. یکی از این فعالان به نام رضا حارث آبادی از علت این دلبستگی و تلاشهایی که برای ساخت نمادی برای بیهقی در ورودی حارث آباد انجام شده چنین می گفت:
«در حدود سال 1375 چند تن از اهالی روستای حارث آباد و به علت تفکرات سنتی خود و عدم اطلاع از پیشینه تاریخی روستا به بهانۀ عدم مقبولیت کلمه «حارث» در جامعه اقدام به تغیر نام روستا از حارث آباد به «مسلم آباد» کردند اما با هوشیاری دیگر اعضای روستا مقابل این هوس ایستادگی شد، اهالی مطلع از پیشینه و سرمایۀ فرهنگی آن در مقابل تغییر ایستاند و از سبقه تاریخی آن برای هم‌ولایتی‌های گفتند و از بزرگانی چون ابوالفضل بیهقی که متولد این روستا شرح دادند. خلاصه غائله خوابید و دوباره نام روستا به حارث آباد برگشت با همین اتفاق استارت اولیه کار انجمن بیهقی زده شد؛ از طریق آن و به همت نماینده وقت شهرستان و دیگر مسئولان امر پروژه بنای یادمانی برای بیهقی در شهریور ماه سال 1382 و با اعتبار 9 میلیون تومانی کلنگ زنی شد ولی متاسفانه بعد از گذشت 14 سال و به علت نبودن متولی و مجری و ردیف بودجه ای پروژه توسط ادارات ذیربط (ارشاد اسلامی، میراث فرهنگی و ... ) به حال خود رها شده است و فقط از محل اعتبارات دهیاری در چندین مرحله در بخش فضای سبز و محوطه سازی هزینه شده است .

یادمان نا تمام بیهقی در ورودی حارث آباد

اول آبانی دیگر آمد و اهالی فرهنگ ایران و مردم سبزوار و حارث‌آباد هنوز چشم انتظار ادای دین مسئولان به این «روایت‌گر حقیقت» هستند.

26