نقاره خانه ای به وسعت تاریخ

به گزارش سایت مشهد فوری ، نقاره‌خانه حرم امام رضا(ع) قدیمی‌ترین نقاره‌خانه مذهبی در کشورمان است که هرصبح و شب، نوایی آشنا و کوبنده‌ بر دل زائران و مجاورانش می‌نوازد، بسیاری همسایگان حرم با این صدا بیدار می‌شوند و غروب روزانه را با آن سپری می‌کنند.

زهرا فاطمی‌مقدم، کارشناس مسئول بخش نمایه‌سازی اسناد مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی که پژوهشی را درخصوص اسناد مرتبط با نقاره‌خانه حرم رضوی انجام داده در گفت‌وگو با ایسنا- منطقه خراسان، اظهار کرد: نقاره‌خانه متشکل از دو کلمه «نقاره» و «خانه» است و به محلی اطلاق می‌شود که در آن «نقاره» می‌نوازند. نقاره‌زنی به روزگار گذشته متصل است و به گونه‌ای خاص با وقایع و آداب و رسوم هر منطقه پیوند برقرار کرده است.

وی یادآور شد: اعلام طلوع و غروب آفتاب، آغاز نوروز، جنگ‌ها و... از مواردی است که با نقاره‌نوازی انجام می‌شده است، در حالی که به تدریج با نواختن آن در بارگاه منور رضوی به رسمی غیرقابل تغییر در حرم امام رضا(ع) بدل شد و بعد دینی به خود گرفت.

کارشناس مسئول بخش نمایه‌سازی اسناد مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی ادامه داد: نقاره‌ نوازی و نوبت‌نوازی را به دوران باستان نسبت داده‌اند و از آن به‌عنوان سنتی کهن و دیرین یاد می‌کنند و با ورود اسلام به ایران این سنت نه تنها منسوخ نشد، بلکه استفاده از آن گسترش نیز یافت تا جایی که علاوه بر استفاده در مناسبت‌های گوناگون، به آن شکل مذهبی داده می‌شد و برای تعیین اوقات شرعی نیز به کار می‌رفت.

وی با اشاره به اینکه در ابتدا داشتن نقاره‌خانه مختص شاهان و سلاطین بود، افزود: ولی به مرور در مناطق مختلف ایران غالباً امرا و حکمرانان در تشکیلات حکومتی خود نقاره‌خانه داشتند و نقاره می‌نواختند، اما اماکن مقدس مذهبی نیز نقاره‌خانه داشتند. همان‌طور که نقاره‌خانه‌های حکومتی نشانه‌ای از اقتدار حکام بودند، نقاره‌خانه‌های مذهبی نیز نشانه‌ای از اقتدار معنوی بزرگان و اُسوه‌های مذهبی شیعه تلقی می‌شدند و مانند نقاره‌خانه‌های حکومتی، علاوه بر اینکه وسیلۀ خبررسانی بودند، طلوع و غروب خورشید و اوقات شرعی برای انجام فرایض مذهبی را نیز اعلام می‌کردند.

فاطمی‌مقدم به این مطلب که نقاره‌خانه حرم امام رضا(ع) قدیمی‌ترین نقاره‌خانه مذهبی ایران است گفت: سایر اماکن مذهبی به تبعیت از این مکان مقدس شروع به نقاره‌نوازی کردند و بقعه شاه‌چراغ، احمد بن موسی برادر امام هشتم(ع) در شیراز، بقعه سید جلال‌الدین اشرف در آستانه اشرفیه گیلان و چند امامزاده در نواحی دیگر ایران مانند آران و بیدگل و طبس، از مکان‌هایی بودند که پس از رواج نقاره‌نوازی در حرم رضوی اقدام به نواختن آن کردند.

وی خاطرنشان کرد: امروزه تنها نقاره‌خانه حرم رضوی در مشهد فعال است و نقاره‌خانه‌های مذهبی دیگر در چند دهه گذشته یکی پس از دیگری خاموش شده‌اند. بعضی از آن‌ها نیز، مانند بارگاه امام‌زاده حسین بن موسی الکاظم در طبس، به ندرت و در مواقع خاص نقاره می‌کوبند.

کارشناس مسئول بخش نمایه‌سازی اسناد مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی در خصوص تاریخ دقیق ایجاد نقاره‌خانه در حرم رضوی بیان کرد: مستندات روشنی درباره این موضوع وجود ندارد. قدیمی‌ترین و مستندترین خبر پیرامون نقاره‌نوازی در حرم رضوی در کتاب مهمان‌نامه بخارا، در قرن دهم هجری، ذکر شده است.

وی ادامه داد: نویسنده هنگام شرح زیارت محمدخان شیبانی در حرم امام رضا (ع) آورده است، «چون محمدخان شیبانی متوجه زیارت مزار حضرت شدند و بر فوق بارگاه حضرت امام محلی که نقاره نوبت حضرت امام می‌زنند، جماعت نقّارچیان اردوی همایون و نفیرچیان ایستاده، مترصد آنکه چون موکب همایون برسد، نقاره کوبند و نفیر نوازند. آن حضرت امر فرمودند که دم نزنند و نفیرنوازی را به فقیرنوازی بدل فرمودند». این خبر بدون ذکر سابقه‌ای از تاریخ آغاز نقاره‌زنی در حرم، به صراحت از وجود محلی برای این کار آگاهی می‌دهد.

فاطمی‌مقدم افزود: امری که گویای آغاز آن است که نقاره‌زنی پیش از این تاریخ وجود داشته است. البته نباید از یاد برد که بارگاه رضوی در دوره‌های مختلف، حتی در زمان حکومت اهل تسنن، به‌ویژه از زمان سلاطین تیموری مورد توجه بوده است. بنابراین دور از ذهن نیست که جایگاهی برای نواختن نقاره برای تعیین اوقات شرعی در این بارگاره وجود داشته باشد. اما با توجه به اینکه در سایر اماکن مقدسه چنین محلی وجود نداشته است، شکل‌گیری آن را باید بیشتر متأثر از شیوه‌های اداری- حکومتی رایج در دوره تیموری دانست.

وی گفت: تشکیل سلسله صفوی در سال‌های 907 ـ 1148 ق نقطه عطفی در تاریخ ایران بود، به‌گونه‌ای که آن را شروع دوران جدیدی در تاریخ این سرزمین می‌دانند. استقرار قدرت مرکزی در امور سیاسی و اداری به همراه رسمی شدن مذهب تشیع به‌عنوان مذهب رسمی کشور وحدت ملی ایران را به همراه داشت و تحولات بسیاری در حیات سیاسی و اجتماعی آن پدید آید.

این پژوهشگر بیان کرد: در این بین نوبت‌نوازی در اوقات شرعی، سبب شکل‌گیری جایگاه مذهبی برای نقاره‌نوازی در حرم مطهر رضوی شد. در این دوره با شکل گیری تشکیلات اداری آستان قدس رضوی، نقاره‌خانه هم دارای تشکیلات اداری منظم و مدونی شد که کارکنان آن در آن زمان 13 نفر بودند.

وی ادامه داد: با کنار رفتن حکومت صفویه و روی کار آمدن افشاریه نقاره‌خانه آستان قدس به فعالیت خود ادامه داد علی‌رغم اینکه در دوره افشاریه تشکیلات اداری آستان قدس نسبت به دوره صفویه کوچک شده بود، به گواهی اسناد، نقاره‌خانه در این زمان نه تنها کوچک‌تر نشده بود، بلکه منسجم‌تر نیز شده بود. برای نمونه در دوره سلطنت 12 ساله نادر در تمامی سال‌ها به‌طور منظم امور مربوط به نقاره‌خانه در اسناد قید شده و هزینه‌ای آن، اعم از حقوق کارکنان و سایر هزینه‌های مصرفی، پرداخت شده است. در این دوره تعداد نقاره‌چیان همراه با مسئول آن‌ها 13 نفر بوده است.

فاطمی‌مقدم به دوره قاجار اشاره کرد و گفت: بر اساس منابع دوره قاجار به نظر می‌رسد جایگاه نقاره‌خانه و نقاره‌نوازی در این دوره برای عموم مردم به امری مقدس تبدیل شده بود، به گونه‌ای که حتی برای برآورده شدن حاجات «به نقاره‌خانه متمسک» می‌شدند در این زمان به کارکنان نقاره‌خانه «عملجات شکوه» می‌گفتند. در دوره قاجار با وجود تغییرات پی‌درپی تعداد کارکنان در واحدهای مختلف آستانه، تعداد نقاره‌چیان در تمامی طول این دوره به ده نفر ثابت ماند که شامل نه نفر نقاره‌چی و یک نفر باشی یا سرپرست بود.

وی با بیان اینکه در دوره پهلوی برای نخستین بار از آغاز نقاره‌نوازی در حرم رضوی شاهد توقف چند ساله این سنت هستیم افزود: در دوره پهلوی اول تا سال 1314 نقاره‌خانه آستان قدس به فعالیت خود ادامه داد، اسنادی نیز از استمرار نقاره‌نوازی تا این سال حکایت دارد اما از این سال تا سال 1321 نقاره‌نوازی تعطیل می‌شود. به نظر می‌رسد واقعه مسجد گوهرشاد در سال 1314 و سیاست‌های خاص مذهبی رضاشاه در این خصوص تأثیرگذار بوده است‌.

کارشناس مسئول بخش نمایه‌سازی اسناد مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی عنوان کرد: به هر روی پس از شهریور 1320 و سقوط رضاشاه، همان گونه که در سراسر کشور بسیاری از مقیدات و موانعی ایجاد شده برای امور مذهبی و سیاسی، از میان رفت، نقاره‌خانه امام رضا(ع) نیز مجدداً شروع به فعالیت کرد. با توجه به جایگاه نقاره‌نوازی در میان مردم مشهد و زوار امام رضا(ع) این موضوع سبب خوشحالی آنان شد. به هر ترتیب این سنت تابه امروز جریان دارد و هر روز صبح و شام نوای آن دل هر زائر و مجاوری را به تپش در آورد.

22