چراغ برات خراسان

آنقدر آیین چراغ برات برای ما مشهدیها و خراسانی‌ها پررنگ و ملموس است که نمی‌توانیم باور کنیم تقریبا در دیگر نقاط ایران امروزه از آن خبری نیست هرچند هنوز نشانه‌هایی از آن در افغانستان و حتی هند دیده می‌شود. در دوران کودکی همه ما سه روز منتهی به نیمه شعبان را به عشق روغن جوشی‌ها و خوراکیهای خوشمزه به مزار درگذشتگان فامیل می‌رفتیم و برایشان فاتحه می‌خواندیم.

دوازدهم تا چهاردهم ماه شعبان، خراسانی‌ها با اقلامی مناسب مراسم تعزیه مانند خرما، حلوا ، میوه و قرآن و روشن کردن شمع بر مزار درگذشتگانشان، سفره‌ای در حد بضاعت خود می گسترانند. خوراکی ویژه این روز در مشهد و آبادی های اطراف شیرینی مخصوصی به نام «روغن جوشی»(چَلپَک) است که معمولا در منزل تهیه می شود؛ خمیر نانی که در روغن سرخ می شود و پس از آن شکر بر رویش می پاشند.

اما چنان که از توضیحات مهدی سیدی مشهدشناس و نویسنده کتاب چراغ برات خراسان بر می‌آید هرچند زمان برگزاری این رسم مطابق تقویم اسلامی است اما کیفیت برگزاری آن به شیوه آیین «فرودگان» در ایران باستان است و با درنگی تاریخی حتی می‌توان ریشه‌های این تطابق را در تاریخ جست.معنای لغوی «برات» (چه برگرفته از «برائت» عربی و چه گرفته شده از«برآمدن» فارسی باشد) «سَنَد» است، سندی که برای بخشودگی مردگان و اجازه سفر آنها به زمین داده می شده. و با نام «شب چک» یادکرد آن را در شعر شاعران زیادی می توان یافت در این میان قدیمی ترین یادکرد از آن در این بیت از رودکی است: "چراغان در شب چک آنچنان شد/ که گیتی رشک هفتم آسمان شد." که نشان از شکوه و جدیت این رسم در دوران او سده سوم وچهارم هجری دارد.

در فرهنگ عامه خراسان در منطقه تربت جام وتایباد وباخرز نیز این ایام، با افروختن چراغِ برات همراه بوده است. فاطمه شکفته پژوهشگر فرهنگ عامه اهل تربت جام در این باره می‌گوید: آیین چراغ برات در منطقه جام همراه با شعله چراغی بوده که حواله یا برات ارواح درگذشتگان می شده است و هنوز هم گاه اهالی این دیار به عنوان نذر روشن می کنند و حتی در این نغمه دری می توان آن را مشاهده کرد: بیابریم به مزار ملامحمد جان... چراغای روغنی نذر تو می تُم... که هرجا عاشق است دردش دوا کن...

چراغ درواقع همان پنبه آغشته به روغن زرد(حیوانی) است که نیایشگران هرکدام مقداری از آن را جداکرده در کف دو دست گلوله می کنند تا دعا و نیایش بر آن خوانده و بر روی سنگی بگذارد؛ آنها پس از اتمام دعا، پنبه ها را می‌افروزند به طوری که آنها تدریجا می سوزد و نثار ارواح پاک، روانه آسمان می شود.

روان همه درگذشتگان این آب و خاک گرامی باد

26