امام حسن عسکری (ع) در یکی از حساسترین مقاطع تاریخ تشیع چگونه جامعه شیعه را مدیریت کرد؟
مدرس حوزه و سخنران مذهبی حرم مطهر رضوی به تشریح چگونگی مدیریت جامعه تشیع در دوران حساس امامت امام حسن عسکری (ع) پرداخت.
حجتالاسلام محمدعلی فیضآبادی در گفتوگویی، با اشاره به شرایط حساس دوران امامت امام حسن عسکری (ع) گفت: دوره امامت این امام بزرگوار یکی از حساسترین مقاطع تاریخ تشیع به شمار میرود، زیرا جامعه شیعه در این دوره با چالشهای اعتقادی و اجتماعی متعددی مواجه بود و از سوی دیگر فشار دستگاه خلافت عباسی نیز بر امام و شیعیان افزایش یافته بود.
وی اظهار کرد: مدت امامت امام حسن عسکری (ع) تنها ۶ سال بود، اما در همین دوره کوتاه مسائل متعددی در جامعه شیعه شکل گرفت. برخی افراد به امامت ایشان گرویدند، اما گروهی نیز از ادعای امامت جعفر کذاب حمایت کردند. عدهای دیگر نیز از سیدمحمد فرزند امام هادی (ع) که پیش از پدر بزرگوارش از دنیا رفته بود حمایت میکردند و همین مسئله موجب ایجاد شبهاتی درباره امامت امام حسن عسکری (ع) شد.
حجت الاسلام فیضآبادی ادامه داد: برخی از مخالفان و افراد مدعی حتی درباره جایگاه علمی امام حسن عسکری (ع) شبهه ایجاد میکردند و گاهی مدعی میشدند که دانش امام کافی نیست. برخی نیز به نامههای امام ایرادهای دستوری وارد میکردند یا درباره نوع لباس پوشیدن ایشان اظهار نظر میکردند. در مواردی حتی در شئون امامت دخالت کرده و به دلیل عملکرد برخی وکیلان امام از ایشان انتقاد میکردند.
این مدرس حوزه افزود: گاهی نیز برخی افراد دستورات امام را که از سوی نمایندگان و فرستادگان ایشان ابلاغ میشد نمیپذیرفتند. همین شرایط نشان میدهد که امام حسن عسکری (ع) در میان بخشی از جامعه شیعه با سطح قابل توجهی از تردید و شبهه مواجه بود.
وی با اشاره به روایتی درباره شرایط دوران امام حسن عسکری (ع) گفت: در نقلهای تاریخی آمده است که هیچ کدام از پدران امام حسن عسکری (ع) به اندازه ایشان با شک و تردید برخی شیعیان مواجه نشده بودند. این وضعیت در کنار رفتارهای نادرست و ناسپاسیهای بخشی از جامعه شیعه شرایط دشواری را برای امام ایجاد کرده بود.
حجت الاسلام فیضآبادی خاطرنشان کرد: برخی عالمان معتقدند ناسپاسی و رفتارهای نادرست جامعه میتواند زمینه سلب برخی نعمتهای الهی را فراهم کند و از این منظر میتوان محروم شدن جامعه شیعه از حضور مستقیم امام را نیز در چارچوب شرایطی که بر جامعه آن روز حاکم بود مورد توجه قرار داد.
فشار خلفای عباسی و محدودیتهای فزاینده علیه امام حسن عسکری (ع)
این مدرس حوزه در ادامه به شرایط سیاسی دوران امام حسن عسکری (ع) اشاره کرد و گفت: امام حسن عسکری (ع) با سه خلیفه عباسی یعنی معتز عباسی و مهتدی و معتمد همزمان بود و هر یک از این دورهها شرایط خاصی را برای امام و جامعه شیعه ایجاد کرد.
وی افزود: نخستین موضوع سیاسی مهم در زندگی امام حسن عسکری (ع) به دورهای بازمیگردد که ایشان حدود ۲۰ سال داشتند و هنوز امام هادی (ع) در قید حیات بودند. در آن زمان امام حسن عسکری (ع) در نامهای به عبدالله بن طاهر که از امیران بانفوذ دستگاه عباسی بود مستعین خلیفه عباسی را فردی طغیانگر توصیف کرد و از خداوند سقوط او را درخواست کرد.
حجت الاسلام فیضآبادی ادامه داد: پس از کشته شدن مستعین معتز به قدرت رسید. در آغاز حکومت او رفتار خصمانه شدیدی نسبت به امام هادی (ع) و امام حسن عسکری (ع) گزارش نشده است و پس از شهادت امام هادی (ع) نیز امام حسن عسکری (ع) با وجود محدودیتهایی که برای فعالیتهای ایشان ایجاد شده بود از آزادی نسبی برخوردار بودند. برخی ملاقاتهای امام با شیعیان در سالهای ابتدایی امامت نیز این مسئله را نشان میدهد.
وی تصریح کرد:، اما پس از مدتی خلیفه نسبت به امام بدگمان شد و در سال ۲۵۵ هجری قمری ایشان را زندانی کرد. امام حسن عسکری (ع) در دوره یکساله خلافت مهتدی نیز در زندان بود و با آغاز خلافت معتمد که با قیامهای شیعیان مواجه شده بود از زندان آزاد شد.
این سخنران مذهبی حرم مطهر رضوی گفت: امام حسن عسکری (ع) پس از آزادی به سازماندهی اجتماعی و مالی جامعه امامیه اهتمام داشتند. در سال ۲۶۰ هجری قمری نیز به دستور معتمد بار دیگر به زندان افتادند و پس از حدود یک ماه آزاد شدند و به خانه حسن بن سهل منتقل شدند.
آمادهسازی جامعه شیعه برای عصر غیبت
حجت الاسلام فیضآبادی یکی دیگر از عوامل دشوار شدن شرایط سیاسی امام حسن عسکری (ع) را شهرت یافتن مسئله ظهور امام دوازدهم دانست و گفت: شیخ مفید دوران امامت امام حسن عسکری (ع) را روزگاری سخت توصیف کرده است. در آن زمان در میان شیعیان مسئله آمدن امام منتظر به شکل گستردهای مطرح بود و خلفای عباسی نیز میدانستند شیعیان منتظر ولادت و ظهور حضرت مهدی (عج) هستند.
وی ادامه داد: همین مسئله موجب شد خلیفه عباسی به دنبال یافتن فرزند امام حسن عسکری (ع) باشد و تلاش گستردهای برای کسب اطلاعات درباره ایشان انجام دهد. به همین دلیل امام حسن عسکری (ع) ولادت حضرت مهدی (عج) را از دستگاه عباسی مخفی نگه داشتند و جامعه شیعه نیز در شرایط سخت آن دوران ناچار به رعایت تقیه بود.
این مدرس حوزه با اشاره به اقدامات امام حسن عسکری (ع) برای اداره جامعه شیعه اظهار کرد: با وجود فشارهای سیاسی و امنیتی امام نسبت به اداره امور شیعیان و گردآوری وجوهات اهتمام داشتند و وکیلانی را در مناطق مختلف تعیین کردند. این نمایندگان نقش مهمی در برقراری ارتباط میان امام و شیعیان داشتند.
وی افزود: یکی از مهمترین راههای ارتباطی امام حسن عسکری (ع) با شیعیان مکاتبه بود. امام نامههایی برای شیعیان و نمایندگان خود ارسال میکردند و از این طریق امور جامعه شیعه را مدیریت میکردند.
فیضآبادی تأکید کرد: مسئله وکالت در دوره امام حسن عسکری (ع) اهمیت بسیار زیادی داشت، زیرا این شبکه علاوه بر مدیریت امور شیعیان زمینهای برای ورود جامعه شیعه به دوران غیبت فراهم میکرد.
وی گفت: یکی از مهمترین اقدامات امام حسن عسکری (ع) آماده کردن شیعیان برای عصر غیبت حضرت مهدی (عج) بود. برخی از رفتارهای امام را میتوان در همین چارچوب تحلیل کرد. برای نمونه امام گاهی با اصحاب از پشت پرده سخن میگفتند یا انجام برخی امور را به وکیلان خود واگذار میکردند تا شیعیان به تدریج با شرایطی آشنا شوند که در آن ارتباط مستقیم با امام امکانپذیر نیست.
این مدرس حوزه ادامه داد: حتی در برخی موارد امام پاسخ تفصیلی مسائل فقهی را ارائه نمیکردند بلکه قواعد کلی را بیان میکردند تا فقها بتوانند بر اساس آن قواعد پاسخ مسائل جدید را به دست آورند. این شیوه نیز بخشی از فرآیند آمادهسازی جامعه شیعه برای دوران غیبت حضرت مهدی (عج) بود.
حجت الاسلام فیضآبادی خاطرنشان کرد: بنابراین اگر دوران کوتاه امامت امام حسن عسکری (ع) را بررسی کنیم با مجموعهای از اقدامات اعتقادی اجتماعی سیاسی و مدیریتی مواجه میشویم که در نهایت به حفظ انسجام جامعه شیعه و آمادهسازی آن برای ورود به عصر غیبت انجامید. مدیریت شبکه وکالت تقویت ارتباط مکاتبهای با شیعیان و آموزش غیرمستقیم جامعه برای مواجهه با دوران فقدان دسترسی مستقیم به امام از مهمترین ویژگیهای این دوره به شمار میرود.
ارسال نظر