هنری که در اصفهان نیست

می‌خواستم گزارشی درباره صنایع دستی خراسان بنویسم و به دنبال شماره‌ای از هنرمندان شهر در دفتر تلفنم بودم که ناگهان چشمم به میناکار افتاد، هنری که اصفهان به آن شهره است اما به خاطرم آمد که گفته بودند این نوع میناکاری حتی در اصفهان هم نیست پس دیگر مصمم شدم که به دیدار او بروم خیال کردم باید حالا در مدرن‌ترین منطقه شهر آموزشگاهی بزرگ داشته باشد چون تقریبا در ایران همتا ندارد اما وقتی تماس گرفتم و موفق شدم قرار نهایی را بگذارم حدس زدم او هم باید قدر هنرش را ندیده باشد.

هوا رو به تاریکی می‌رفت که به آن آدرسی که داده بود رسیدم درب را که باز کرد یک منزل مسکونی سه طبقه توجهم را جلب کرد خیلی شبیه کارگاه نبود، حیاطی که برگهای پاییزی چهره‌اش را در هم ریخته بود. او ما را به زیرزمین هدایت کرد و گفت اینجا خانه پدری ماست و حالا هم پدر و برادرم در دو طبقه ساکن هستند و ما زیرزمین را کارگه خودم کرده‌ام.

فرید فرقانی، فرزند قاری برجسته شهر،محمود فرقانی، است، و از دل این خانوده پا در وادی هنر گذاشته است. اوهنر مینای خانه بندی یا مینای سیمی را که شیوه ای کهن از میناکاری است، برگزیده. هنری که با وجود قدمت چند هزار ساله در حال انقراض است و در حال حاضر تنها دو ھنرمند میناکار در کشور به آن مشغولند.

او درباره تفاوت کارش با میناکاران اصفهان گفت: آنچه این روزها در بازار صنایع دستی و میناکاری رواج دارد هنر مینای نقاشی است که علیرغم اصالت زیاد، هرگز به پای قدمت هنر مینای خانه بندی نمی رسد. در مینای نقاشی گل و بوته ها را با هنر نقاشی استاد میناکار ترسیم می کنند اما در مینای خانه بندی این گل و بوته ها حاصل کنار هم نشستن صدها سیم بسیار نازک مسی می باشد. این روش اجرا را گاها با ملیله کاری نیز اشتباه می گیرند و این به دلیل مشهور شدن سیم های نازک استفاده شده به نام ملیله است.

در عصر حاضر پژوهشگران صنایع دستی با انجام ابداعاتی توانسته اند این هنر در حال انقراض را تا حدودی احیا نمایند. مینای خانه بندی حجم ، به لحاظ کلیات شبیه مینای خانه بندی است. با این تفاوت که برای اجرای هنر بر روی حجمی مانند کاسه که قبلا از مسری ، طلا و با نقره ساخته شده است از کاغذ کاربن استفاده می کنند و نقشه ی کلی را بر روی زیر ساخت پیاده می کنند.

همه می‌دانند که هنر میناکاری بیش از هر جا در اصفهان رواج دارد. اما مینای خانه بندی اصلا در آنجا رایج نیست. ریشه ی اصلی هنر مینای خانه بندی احتمالا در خراسان است و هم اکنون نیز معدود صنعت گرانی در خطه ی خراسان هنوز از این طریق امرار معاش می نمایند. گرانی و سختی روش اجرای این هنر اصیل ایرانی باعث شده که به صورت محدود و بسیار کم بر روی ظروف طلا و بیشتر بر روی زیورآلات طلا مانند گوشواره استفاده شود.

خوب می‌دام که مینای خانه بندی تنها رشته از صنایع دستی مرسوم در خراسان نیست که در حال انقراض است و نفس های رشته‌های دیگری چون نمدمالی، چادر شب بافی، پوستین دوزی، رنگرزی گیاهی، آینه کاری، مسگری، چارق دوزی و... دراین خطه به شماره افتاده است.

ایرانیان همواره برای زیبایی مقامی بلند قایل بودند و اگر حمایت حاکمان نیز همراه آن می‌شد آثاری چون آنچه بر در و دیوار حرم برجای مانده خلق می‌شد.

فرید فرقانی، هنرمند خراسانی است که هنرش در سراسر ایران و به تبع آن جهان کم نظیر است او تنها به همت خود این هنر را زنده نگه داشته و باز در حد بضاعتش به شاگردانی آموزش داده اما باید دید با توجه به هزینه زیاد ساخت آثاری بر پایه این هنر آیا شاگردانش می‌توانند جا پای او بگذارند؟

او می‌گوید چون در مینای خانه بندی این گل و بوته ها حاصل کنار هم نشستن صدها سیم بسیار نازک مسی است و نیازمند ظرافتی که این کار حساس جوشکاری را انجام دهند رسیدن به درجه اعلی در این هنر چندان آسان نیست. اوست که می‌تواند بر روی طلا و نقره هنرش را بنشاند و آنها را به وسایلی پر نقش و نگار بدل کند.

وی که سالهای جوانی را در کارگاه برای جوشکاری، قلمزنی و طراحی روی مفتولهای فلزی گذاشته اینک نگران از بی ثمر بودن تلاشهایش برای زنده نگهداشتن این هنر است و خود را جزو آخرین بازماندگان هنرمندان میناکار از نوع خانه بندی در کشور می داند.

از او می‌خواهم بیشتر برایم از هنرش بگوید، چنین می‌گوید: دوران اوج این هنر در دوران صفویه بود و چنان پیش رفت که حالا تنها دو نفر در کشورمشغول آن هستند به طور جدی.

کل کار میناکاری خانه بندی با دست انجام می‌شود و این امر حجم کار را بسیار بالا می‌برد. در این نوع میناکاری پس از در نظر گرفتن ظرف یا زیور اولیه که معمولا از جنس نقره است طرحهای مورد نظر مانند گل و بوته با مفتولهای نازک فلزی (که ملیله گفته می شود ) ساخته و روی ظرف یا زیور مورد نظر جوشکاری می‌شوند.

پس از اتمام جوشکاری ظرف یا زیور مورد نظر آماده میناکاری می شود، مینایی که برای این هنر بکار می رود از نوع سنگی است که هم اینک در ایران موجود نیست و از کشورهای هند، آلمان و آمریکا خریداری شده و بسیار گران است.

پس از اتمام میناکاری مقداری شیشه رنگی کوبیده و به شکل پودر درمی آید و به صورت خشک بر روی ظرف یا زیور اصلی ریخته و داخل کوره تا دمای 900 درجه سانتیگراد قرار می گیرد تا حرارت کوره شیشه‌های خردشده را روی ظرف یا زیور نقره ذوب نماید.

چندین دفعه وسیله مورد نظر را داخل کوره می گذاریم و پس از سرد شدن، آب طلا بر روی ظرف یا زیور نقره مورد نظر ریخته می شود.

او می‌گوید پس از این همه مشقت برای تولید یک کار تازه وارد فاز دوم یعنی فروختن آن می‌شویم

به علت گران بودن آثار میناکاری خانه بندی این نوع هنر از دیرباز در اختیار اقشار مرفه، شاهان و حاکمان بوده لذا بازار مناسبی برای آن در داخل کشور وجود ندارد و ناگزیر به فروش آن در خارج از ایران هستم.

از سال 80 که مشغول به فعالیت در این هنر هستم بیشتر آثار را به گردشگران اروپایی فروخته‌ام، متاسفانه این هنر در خارج از کشور شناخته‌تر شده است.

میناکاری خانه بندی بر روی جام، سرویس چای خوری، سینی، ظرف شیرینی و موارد مشابه انجام می شود و فقط یکی از این ظروف بیش از 100 میلیون تومان قیمت دارد.

این هنرمند با تاکید بر اینکه حمایت متولیان صنایع دستی ایران از میناکاری خانه بندی فقط معنوی است، ابراز کرد: تنها زمینه حضور این آثار را در نمایشگاه‌های داخلی فراهم می کنند در حالی که اروپاییان به این هنر بسیار علاقه‌‍مند هستند.

فرقانی با اشاره به این مطلب که هیچ حمایتی از این هنر صورت نمی‌گیرد، عنوان کرد: در دوره مدیریت قبلی آستان قدس صحبتی در خصوص اینکه یک درب فلزی در حرم ساخته و سپس روی آن میناخانه بندی انجام دهیم شد اما در حد حرف باقی ماند.

این هنرمند مشهدی با بیان اینکه در حرم مطهر امام رضا(ع) تنها یک قسمت میناکاری انجام گرفته که آن‌هم مینا نقاشی است، افزود: اگر مدیران جدید بخواهند این هنر باقی بماند قطعا ارتباط گرفته و بنده نیز با جان و دل این کا را انجام خواهد داد.

حرفها و درددلهایش تمام شده بود و من فقط امیدوار بودم که این حرف ژول ورن حداقل در مورد این هنر گران و البته هم نظیر واقیت نداشته باشد، همان که می‌گفت: « انتظار نداشته باش همه هنر تو را درک کنند، قدر هنر را فقط هنر شناس می‌داند».

24