هریرود؛ برای ایران آب برای افغانستان آبادانی

هریرود یکی از رودهای پر آبی است که از کوه های مرکزی افغانستان سرچشمه می‌گیرد. این رود از ارتفاعات هندوکش آغاز مسیر می‌کند و پس از طی ۶۵۰ کیلومتر در نزدیکی شهرستان تایباد به مرزهای افغانستان و ایران می‌رسد. در ایران پس از پیوستن چند رودخانه فصلی مانند جام رود و کشف رود به آن تا تنگه ذوالفقار، حدود صد کیلومتر خط مرزی ایران و افغانستان را تشکیل می‌دهد و سپس تقریبا به همین اندازه مرز مشترک ایران و ترکمنستان را تا در نهایت در حوالی شهر تجن ترکمنستان در ریگزارها فرو می‌رود.
رودخانه هریرود به لحاظ تأمین آب آشامیدنی مشهد و بخشی از نیازهای دشت سرخس مورد توجه است مخصوصا پس از احداث سد دوستی بر روی رودخانه تجن، زیرا حدود ۶۵درصد آب مشهد توسط این سد تامین می‌شود.

نقشه حوزه آبریز هریرود

بین ایران و افغانستان توافق‌نامه‌ای درباره تقسیم آب هریرود وجود ندارد و همین امر بر پیچیدگی حل و فصل رژیم آبی رودخانه هریرود می‌افزاید. از سال ۹۵ که اولین سد یا به قول افغانستانی‌ها بند بر روی این رودخانه در شرق ولایت هرات زده شد نگرانی مردم پایین دست از کاهش آب ورودی به این بخش هر روز بیشتر شد. آنطور که مسئولان آب خراسان رضوی می‌گویند ذخیره آب سد دوستی اینک حدود ۱۹درصد کل حجم آن است. البته عواملی چون خشکسالی هم در این کاهش ذخیره نقش جدی دارند.
بند سَلْما در حال حاضر تنها سدی است که بر روی هریرود آبگیری شده است. این سد در شهرستان چشت شریف، در شرق ولایت هرات افغانستان قرار دارد و با سرمایه‌گذاری هندی‌ها ساخته شد. ظرفیت بند سلما ۶۴۰ میلیون متر مکعب آب (نصف سد دوستی) را دارد و این بند علاوه بر تأمین آب مورد نیاز برای بیشتر از ۷۵ هزار هکتار زمین کشاورزی، ظرفیت تولید سالانه ۴۲ مگاوات برق را نیز دارا است. (برای مقایسه باید گفت تولید برق نیروگاه بادی نیشابور 28.2مگاوات و نیروگاه حرارتی طوس 600مگاوات است)

پس از این سد این بند پاشان است که در شمال شرقی هرات قرار دارد و کار ساخت آن(که قرار بود به دست آذربایجان انجام شود) پس از ۲۰ در صد پیشرفت به دلیل استاندارد نبودن کار سازه از سوی دولت افغانستان فسخ شده و فعلا متوقف است.
هفته گذشته خبرهایی از شروع ساخت سد سوم به نام کبکان نیز منتشر شد که بنا به گفته متخصصان با ساخت آن سهم آب مشهد از این رودخانه به صفر خواهد رسید.
براساس گزارشی که در دی ماه ۹۶ منتشر شده علاوه بر بند پاشدان و بند سلما ۳۳ منطقه دیگر برای احداث بندهای آبی کوچک در ولایت هرات شناسایی شده که به گفته مسولان «اداره تنظیم آبهای دریایی هریرود» به دلیل کمبود بودجه در وزارت انرژی و آب کشور افغانستان تاکنون اقدامی در مورد آنها صورت نگرفته است.
بی‌گمان با ساخت و تکمیل سدهایی دیگر بر روی هریرود یا سدهای پاشدان، کبکان و تیرپل ممکن است باقیمانده آب‌های حوزه هریرود نیز مدیریت شود و به کاهش سهم ایران و ترکمنستان بیانجامد فاجعه ساخت سد که محیط زیست ایران را در برگرفته حالا در افغانستان دارد جولان می‌دهد و خطرات آن تنها برای ایران و ترکمنستان نخواهد بود، طوفانهای شدید حاصل از بیابان زایی در پی ساخت سدها را همین امروز هم می‌توان در افغانستان دید.

طوفان هرات

در اینکه پیشرفت افغانستان و مخصوصا غرب آن و ولایت هرات می‌تواند در تامین امینیت شرق ایران نیز موثر باشد تردیدی نیست اما باید دید چه راهکاری را می‌توان به کشور همسایه ارائه کرد تا بتوانیم برای همیشه دغدغه قطع آب هریرود را حل کنیم. آگاهان به مشکلات روزمره همسایه شرقی ایران می‎گویند معاوضه آب با برق تولید شده در ایران و یا حتی گازی ارسالی به آن کشور جهت ساخت نیروگاه سیکل ترکیبی در افغانستان و حتی ارسال گاز به این کشور می‌تواند گزینه خوبی بری رسیدن به تعامل باشد. حتی تکنولوژی تصفیه آب و لوله‌کشی آب شهری هم میتواند در تعامل سودمند با افغانستان موثر باشد. این تعاملات نتنها تضمینی برای آب هریرود است بلکه زمینه سرمایه‌گذاری و اشتغال ایرانی‌ها در افغانستان را نیز فراهم می‌کند و البته در بحثهای امنیتی و بین المللی افغانستان را بیش از پیش حامی ایران خواهد کرد.
بسته پیشنهادی دیگر که می‌تواند همزمان به افغانستان عرضه شود کمک به مکانیزه کردن کشاورزی در این کشور است و تضمین خرید محصولات آن جهت چرخاندن صنعت غذایی در خراسان و ایران است. این بخش به فعال شدن بیش از پیش تجار و کارخانه‌های ایران نیز کمک می‌کند. کارشناسان کشاورزی ایران با توجه به بستر کشاورزی افغانستان و البته فرهنگ نزدیک این دو کشور می‌توانند در کشت محصولاتی سودآور برای مردم این منطقه وارد عمل شوند و حتی گامهای اساسی در جایگزینی کشت خشخاش این بلای خانمانسوز جهانی بیابند.

26