طومار وقف را نپیچید

پیش درآمد

وقف برای شما چه معنی دارد؟آیا فکر می‏کنید وقف تنها عملی خیرخواهانه است که برای ثواب انجام می‏شود؛ اقدامی که تنها از عهده ثروتمندان متدین بر می آید...

اما باید گفت تا پیش از روی کار آمدن دولت های مدرن مرکزی و شهرداری ها مردم مستقیم در امور شهری مشارکت داشتند و هرکس هر جا کمبودی می‎دید بنا به ذوق و البته وسع خوداقدام به رفع آن می‎کرد؛ امری نیک که نتنها وضع شهر را بهتر می کرد بلکه حس تعاون را هم در شهر زنده نگه می داشت.

اما برای مردم شهری که 70درصد زمینهایش اراضی وقفی هستند اهمیت پدیده وقف بیشتر هم می‎شود. دقیق تر که بنگری 43درصد مشهد را زمینهای آستانه تشکیل می‏دهد و 27درصد آن نیز اوقاف دیگر هستند.

واقفان بزرگی چون گوهرشادآغا، شاه عباس صفوی و امرایش، نادرشاه افشار، حاج حسین آقا ملک، میرزا ابراهیم رضوی و... تاثیرات عمده‌ای در شهر ما داشته‌اند این سنتی نیست که با احکام اسلامی ایجاد شده باشد بلکه از گذشته‌های دور جاری بود و پیامبر اسلام هم آن را تایید کردند اما این روزها در سطح جامعه کمرنگ شده است.

همین دغدغه ها باعث شد تا مشهد فوری به سراغ استاد عبدالرضا امیر شیبانی برود. او در سال ۱۳۶۰ با تأسیس اداره حج و اوقاف و امور خیریه شهرستان مشهد، به ریاست آن، منصوب شد و در پایان خدمات دولتی با سمت مدیر کل ادارۀ کل، حج و اوقاف و امور خیریه استان خراسان در سال 81 بازنشست شد اما کماکان در حال تحقیق بر روی وقفنامه‌ها و قوانین وقف است.

گپ و گفت ما با وی از نحوۀ وقف کردن شروع شد و او گفت: هر فردی که مالک مالی باشد می تواند خود آن مال یا درآمدش را وقف کند، شرط وقف این است که آن مال عینیت داشته باشد یا به زبان ساده قابل مشاهده و البته با دوام باشد. می‌توان یک کتاب یا دیگ، ماشین را هم وقف کرد سعی می‌کنم از اصطلاحات وقف چون بر پایه احکام هستند استفاده نکنم و تنها باید گفت مالی که قرار است وقف شود باید متعلق به فرد باشد و او با عمل وقف خود را از مالکیت خارج و تنها می‌تواند متولی آن باشد خود آن مال نیز از معرض فروش و معامله و هرگونه تغییری خارج می‌شود.

وقف کردن مولود دو عامل است اول کاستی‌ها، ناهنجاری‌ها و نیازمندی‌های جامعه و دیگری دارایی، تمکن و شعور واقف است. فرد واقف سعی دارد از دید خود یک مشکل جامعه را برطرف کند مثلا وقف می‌تواند نیمکتی در پارک یا آب‌سردکنی در سطح شهر قرار دهد. بسیاری از آب‌سردکن‌های شهر مشهد از محل موقوفه مرحوم خاکساری تهیه شده‌اند این شخص 80سال پیش املاکی را وقف یک آب انبار کرد اما تغییر شیوه زندگی و با پیشنهاد اداره اوقاف و رضایت متولی حالا از محل درآمد موقوفه هر سال آب‌سردکن‌هایی تهیه و در نقاط مختلف شهر نصب می‌شود این مشارکت عمومی در امور شهر یادگاری است از دورانی‌ که سنت وقف در جامعه پررنگ بود باید گفت هنوز هم اداره شهری مثل مشهد با مشارکت مردم است که ممکن می‌شود هر کس بنا به سلیقه و نظر خود می‌تواند مالی را وقف کند.

صحبت که به اینجا رسید از شیبانی خواستیم چند نمونه از وقفهای خاصی که نظرش را جلب کرده‌اند برایمان نقل کند؛ او گفت ظرافت‌های فراوانی را می‌شود در وقف‌نامه‌ها دید مثلا گوهرشادآغا در وقفنامه‌اش قید کرده است که املاک را از سه سال بیشتر به کسی اجاره ندهند چون نگران این بوده است که آن فرد بعد از گذشت چند سال ادعای مالکیت کند یا مثلا گفته است افراد زورمند و یا امرا و حکام که می‌توانستند با قدرت خود در روند موقوفه خلل ایجاد کنند نیز در امور موقوفه دخالتی نداشته باشند و حرکت ارزشمند دیگر او سفارش بر بازنویسی متن وقفنامه هر چند سال یک بار است که سبب شده ما هنوز متن کامل وقفنامه او را داشته باشیم. امیرارسلان خان طبسی هم که باغ گلشن طبس را وقف کرده در وقفنامه گنجاده است هر سال از درآمد موقوفه مهمانی برپا شود و خطیبی متن وقفنامه را برای همگان قراعت کند تا فراموش نشود. البته ما سلایق شخصی را هم در وقفنامه‌ها می‌بینیم مانند وقفنامه‌ای که گفته است اهالی فلان شهر وارد مدرسه من نشوند.

واقفین یا بنا به جهانبینی و میل شخصی خود وقف می‌کنند یا به تقلید از دیگران یک نمونه از وقفهای خاصی که حتی قرار است در یونسکو به ثبت برسد وقف بر کسی است که «گوشتش را گربه خورده است» دکتر شهابی،اولین مدیر کل اوقاف ایران، از این وقفنامه یاد کرده‌اند و به تازگی حتی این وقفنامه در بشروئیه یافت شده است، ظرافت کار واقف در این است که دقیقا بر موضوعی دست گذاشته که می‌توانسته است در آن زمان که یخچالی در کار نبود زنانی را از نان خوردن محروم کند چون خانم های خدمتکار مجبور بودند تا زمان پخت گوشت را در گوشه‌ای بگذارند و در این مدت ممکن بود به راحتی توسط گربه‌ای گوشت ربوده شده و آن خدمتکار توبیخ یا اخراج شود اما این موقوفه می‌توانست آنها را نجات دهد. یا خبری از وقفنامه‌ای در سبزوار شنیده‌ام که بر شکایت از عمال دولت مالی وقف شده است یعنی از کسی که می‌خواهد علیه حاکمان شکایت کند اما پول هزینه‌های شکایت را ندارد حمایت مالی شود تا به حقش برسد. این نمونه‌ها را در تاریخ هم می‌توان یافت مثلا ابن بطوطه مورخ قرن 7 و8 هجری از وقفی بر کاسه شکسته شیر نام برده است. اینها نشان از ملموس بودن وقف با زندگی مردم و مشکلات جامعه آن زمان دارد، هر کمبودی که می‌دیدند با وقف در حد توان خود و با ظرافت و تیزبینی سعی در رفع آن داشتند. صادقی گلدر در کتاب مقدمه‌ای بر فرهنگ وقف از وقفی عجیب یاد می‌کند به این مضمون که دو نفر به بیمارستانی رفته و در جوار بیماران اما در گفتگو با هم از بهبود حال خودشان صحبت می‌کنند تا به این طریق به بیماران روحیه بدهند. حتی وقف بر حیوانات هم داشته‌ایم مثل وقف دان دادن به پرندگان در زمستان. در حوزه جامعیت یک وقف می‌شود به وقفنامه ربع رشیدی اشاره کرد که در آن علاوه بر ساخت اتاقهایی برای دانشجویان برای والدین آنها هم که به دیدارشان می‎آمدند خانه‌هایی ساخته شده و حتی خوراک آنها را در طول اقامت و مسیر بازگشت‌ نیز فراهم می‌کرده‌اند.

با ذکر این نمونه‌ها می‌شد کاملا فهمید که وضع مالی واقف در نفس وقف کردن اهمیت چندانی نداشته اما از این محقق پدیده وقف درباره جنسیت واقفان پرسیدیم و اینکه آیا زنانی مثل گوهرشادآغا واقف مسجد جامع شهر باز هم داشته‌ایم؟ او گفت بله شاید یک سوم موقوفات ما را زنان وقف کرده اند، در همان زمان تیموری که گوهرشاد مسجد بزرگ خود را وقف کرد شخصی مثل پریزاد خانم در کنار آن مدرسه پریزاد را ساخت. موضوع وقفها در دوره‌های مختلف تغییر کرده است پس از دروه تیموری که مساجد فراوانی ساخته شد در دوره صفوی نهضت مدرسه سازی به راه افتاد و ما چندین مدرسه علمیه از آن دوران داریم در دروه قاجار این زنان بودند که در مشهد موقوفات فراوانی دارند نمونه آن خانم احترام السلطنه قهرمان روستایی را بر بخش زنان بیمارستان منتصریه وقف کرده است هلال احمر کتابی چاپ کرد و در آن موقوفاتی که بر امور درمانی وقف شده‌اند را معرفی کرده است در آنجا نام زنان فراوانی را می‌شود دید.

از دید اولین مدیرکل اوقاف مشهد عمده وقفیات این شهر حول موضوعات مذهبی‌ست اما می‌توان وقفهایی با موضوعات خاص و مدرن هم دید مانند وقف درخت و درختکاری توسط دکتر بسکی پزشک و فعال محیط زیستی سرشناس ایران.

او همچنین درباره علت وقف گفت: وقف کردن دو حالت دارد یا شخص با نیت قبلی سراغ وقفی مشخص می‌رود و یا اینکه اتفاقی در زندگی‌اش روی می‌دهد که او تصمیم به وقف کردن می‌گیرد. وقف خاندان توتونچیان نمونه‌ای از موقوفاتی است که در پی یک حادثه ایجاد شد؛ داستان از این قرار است که سالها پیش توتونچیان به همراه پسرش برای امری تجاری به افغانستان می‌رفتند در حوالی تربت‌جام متوجه ازدحام جمعیت می‌شوند و از سر و صداها می‌فهمند که کودکی در تنور افتاده و سوخته است و کسی نمی‌تواند سوختگی‌هایش را درمان کندچون در آن حوالی بیمارستانی نبوده آنها ماشین خود را با راننده در اختیار خانواده آن دختر قرار می‌دهند تا برای درمان به مشهد بیایند و خودشان برای سه روز در آن روستا می‌مانند آن خانواده باز می‌گردند اما دخترشان در اثر شدت سوختگی و دیر رسیدن به بیمارستان جانش را از دست می‌دهد همین اتفاق سبب می‌شود تا توتونچیان بیمارستانی در کاریز بسازد.

شیبانی علاوه بر اینکه تا کنون وقفنامه‌های زیادی را مطالعه و بررسی کرده وقفنامه نویس هم هست از او درباره وقفهای مردم امروز پرسیدیم و اینکه چه جهتی یافته است؟ او گفت ما اکنون مجمع خیرین مدرسه ساز و بیمارستان ساز داریم اینها در سطح کلان هستند و کارهای ارزشمندی هم در این حوزه ها صورت گرفته اما در حوزه شهری که قبلا پررنگ بود حالا حضور وقف کم رنگ شده است شاید به این دلیل که شهرداری تا کنون نیازهایش را اعلام نکرده و به مردم نگفته است که می‌توانند در این حوزه با این سنت حسنه فعالیت داشته باشند نمونه‌اش را در موقوفه آقای خاکسار برایتان گفتم یا وقف پارک وکیل آباد توسط حاج حسین آقا ملک. از سوی دیگر باید مراقب بود هدف واقفان برآورده شود تا دیگران هم به وقف کردن ترغیب شوند و این مسئولیت متولیان است.

شیبانی از اقداماتی که در زمان فعالیت خود در اداره اوقاف انجام داده بود نیز گفت و آرشیو منظم و غنی که برای وقفنامه‌ها با روخوانی و بازنویسی درست شده بود، او گفت به پشتوانه همان سالها اکنون هم در حال مطالعه و بازخوانی وقفنامه‌هاست در حاشیه گفتگو استاد شیبانی به ما چند نمونه وقفنامه را نشان داد از طومار 6متری با 64 مهر مختلف تا نمونه وقفنامه ای که با ذکر جزئیات تمام هزینه‌های موقوفه را ذکر و منبع پرداخت هزینه را قید کرده بود مانند میزان دستمزد دلاکی که در حمام وقفی کار می‎کند.

پس از این گفتگو کاملا برای ما روشن بود که این حوزه جای کار فراوانی دارد چه از دید جامعه شناسی و تاریخ با بررسی وقفنامه‌های قدیمی تا دوباره این سنت را زنده کرد تا با توجه به اینکه وقف کردن مال، به ویژه؛ بر مصالح عامّه، یک نوع مشارکت جویی عمومی ماندگار است توجه واقفین به نیازمندی های زمان و مکان و پیش بینی تدابیر آینده نگرانه، که در دراز مدت نیز آثار و برکات آن در گذر قرون و اعصار همچنان بر قرار باشد.

24