مشهد، صد سال پیش از انقلاب

کتاب «نفوس ارض اقدس»مجموعه ای ست شامل آمار خانه به خانه محلات ششگانۀ مشهد قدیم که در سال 1295-6 هجری قمری برابر 1257 شمسی و 1878 میلادی در زمان حکومت رکن الدوله برادر ناصرالدین شاه قاجار در خراسان فراهم آمده است.
راهبر این آمارگیری یکی از دولت مردان دانش آموختۀ مدرسۀ دارالفنون، زین العابدین میرزای قاجار بوده است او همدوره و رقیب صنیع الدوله مولف مطلع الشمس (سفرنامه ناصرالدین شاه به خراسان و مشهد) بود اما هیچگاه نتایج تحقیق خود را در اختیار صنیع الدوله قرار نداد.
طبق شواهدی که تا کنون در دست است تا پیش از این آمارگیری در مشهد، دو بار طی سالهای 1269 و1284 قمری در تهران از منازل و دکاکین و نفوس آمارگیری شده بود و همچنین در مشهد در سالهای 1283 و1284 .
آمارگیری اولیه در تهران که پیش از صدور حکم میرزاحسنخان سپه سالار انجام شد بسیار ناقص و کلی ست و حتی رقمی از جمعیت نفوس تهران نمی‌دهد و فقط از دکاکین و منازل یاد کرده است؛ دومین آمارگیری تهران نیز به صورت گزارش نویسی است و هر منزل و صاحبانش را توصیف کرده است . همچنین آمارگیریهای اولیه مشهد نیز از تعداد دقیق نفوس خبر نمی‌دهند.

گزارشی دقیق از مردم مشهد در سال 1257 شمسی توسط یک تحصیل کرده دارالفنون به نام زین العابدین میرزای قاجار تهیه شده است.

اما پس از آغاز نهضت آمارگیری در زمان صدارت میرزاحسن خان سپه سالار (1288- 1297ق) او طی حکمی از همه نوکران (کارمندان) و خدمه دولت خویش خواست که: هرکس در قریه ای که ساکن است اعم از غریبه و بومی از مرد و زن و صغیر و کبیر؛ خواه طفل شیرخواره باشد و یا اینکه پیرمرد صد ساله؛ خواه غنی باشد و یا صاحب ملک، علاقه، زارع، کاسب، خوش نشین، عمله و بیگانه؛ صحیح الاعضا، شل، لنگ و یک چشم؛ زن و مرد؛ زن بی شوهر یا طفل یتیم؛ رعیت قدیم قریه یا جدید و یا... به هر صنف و صنعت که باشد مشخص نماید و تا ممکن است بر وجه تحقیق و الا از روی تخمین سن و سال آنها را بنویسد و از این حکم احدی مستثنا نیست.

همزمان با نهضت آمارگیری در زمان صدارت حسن خان سپه سالار اولین سرشماری اصولی خانوارهای ایرانی در مشهد انجام شد.

پس از این حکم گزارش سال 1295 هجری قمری در مشهد به عنوان پنجمین آمارگیری قدیمی ایران به صورت جدول بندی و درج نام محله در بالای هر صفحه انجام شد. این گزارش که تنها نسخه خطی آن در کتابخانه ملی نگه داری می‌شود در 226 صفحه تنظیم شده است. این مجموعه شامل نام صاحب هر خانه، شغل او، اطلاعات تعداد زنان و مردان هر خانه، تعداد پیران و جوانان و کودکان آن، وضع مالی صاحب خانه و تعداد معلولان آن خانه در 15 ستون است.
بر اساس این کتاب مشهد صد سال پیش از انقلاب 57271 نفر جمعیت داشته است. این کتاب همچنین اطلاعات جالب توجهی ازشاغلان و ساکنان هر محله به پژوهشگران می دهد.
شهرداری مشهد در سال 1382 زیر نظرمهدی سیدی(مشهد شناس) این گزارش ارزشمند را به چاپ رساند و اینک با نام «نفوس ارض اقدس یا مردم مشهد قدیم» در دسترس است.

26