سرای عزیزالله اف مشهد؛ تجارتخانه‌ای کهن و دیدنی

به گزارش مشهد فوری ، شهر مشهد آثار باستانی بسیار زیادی دارد. سرای تاریخی عزیزالله‌ اف یکی از همین آثار تاریخی و جاهای دیدنی مشهد محسوب می‌شود. برای بسیاری از افراد علاقه‌مند به تاریخ و گردشگران این سرای کهن بسیار جذاب و جالب خواهد بود. اگر شما هم اهل گشت‌وگذار در خانه‌های تاریخی هستید، در این مطلب همراه ما باشید تا با ویژگی‌های این اثر تاریخی منحصربه‌فرد بیشتر آشنا شوید و در سفر بعدیتان به شهر مشهد حتما از آن بازدید کنید.

ارزش و جایگاه سرای تاریخی عزیزالله اف

یکی از دلایل بازدید گردشگران از بافت قدیمی مشهد وجود همین سرای ارزشمند است. سرای عزیزالله اف مشهد یکی از تاریخی‌ترین ابنیه‌ بافت اطراف حرم امام رضا (ع) به‌حساب می‌آید. وجه فرهنگی این اثر و این مساله که سرای عزیزالله اف می‌تواند به‌عنوان یک جاذبه گردشگری و معرفی‌کننده‌ هویت تاریخی شهر مشهد حفاظت شود، اهمیت بالایی دارد. همچنین این موضوع که زیبایی‌های معماری آن باید به‌عنوان یک میراث ملی به نمایش درآید، بسیار مهم است.

تاریخچه‌ سرای عزیزالله اف

سرای عزیزالله اف یکی از سراهای واقع در محله‌های پایین خیابان مشهد است. این سرا در دوران پهلوی اول در سال 1347 هجری قمری توسط حاج غلام‌حسین سالم مشهدی به‌عنوان محلی برای تجارت و صادرات محصولات مختلف پایه‌گذاری شد. این ساختمان تا مدت‌ها میان همه مردم مشهد و مسافرانی که از سایر شهرها به این شهر سفر می‌کردند، بسیار ممتاز و پر رونق بود.

این اثر در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. سرای عزیزالله اف در یکی از بازارهای معروف شهر مشهد به نام عباس قلی خان شاملو واقع شده بود و در طول سالیان متوالی به‌عنوان محلی پررونق و فعال در زمینه‌ اقتصاد شهر مشهد شناخته می‌شد. این مکان تاریخی سرانجام به محلی برای فروش قالی، گلیم و فرش تبدیل شد. پس از آن هم دیگر عمده فروشان به این مکان راه پیدا کردند. درنتیجه علاوه‌براینکه تنوع اجناس در این سرا زیاد شد، بر شلوغی مکان هم افزوده شد.

اگر هنگام ورود به سرای عزیز الله اف به سقف بنا نگاهی بیندازید، سنگی را می‌بینید که بر آن نام عزیز‌الله‌اف و تاریخ سال 1347 ه.ق (1307 ه.ش) حک شده است. باتوجه به این تاریخ، درحال‌حاضر حدود 90 سال از زمان ساخت بنا گذشته است. در این مدت بسیاری از آنچه که به این منطقه معنا و مفهوم واقعی می‌بخشید و با فرهنگ و اصالت شهر مشهد متناسب بود، تغییر یافته است. بسیاری از بناها، گذرها، آثار ارزشمند و بناهای تاریخی تخریب شده‌اند و به جای آن‌ها ساختمان‌های چند طبقه و لوکس ساخته شده است. متاسفانه این بناهای جدید با هویت تاریخی این محدوده شهر که هسته‌ اولیه‌ شکل‌گیری مشهد است، ناسازگار هستند.

در این میان سرای عزیز‌الله‌ اف با ظاهری آسیب دیده، همچنان اصالت خود را در تمام آشفتگی‌های پیرامونش حفظ نموده و خاطرات فراوانی در خود نهفته است. خاطراتی که به‌عنوان میراث فرهنگی و تاریخی شهر مشهد نیاز به شناخت بیشتر و حفاظت مناسب‌تر از آن ضروری است.

شاید این بنای قدیمی میان تمام هیاهو و شلوغی‌های امروزی شهر، هنوز به روزهایی فکر می‌کند که کاروان‌ها با اسب‌ها و شترهایشان وارد می‌شدند. مردمی که از جای‌جای ایران به این مکان آمده و خرید و فروش می‌کردند. شب‌هایی که افراد زیادی میهمان این سرا بودند. شاید هم با تمام آسیب‌هایش در گذر زمان و بی‌توجهی مردمان، در سکوتی عمیق به تمام خیابان‌ها، کوچه‌ها، مغازه‌ها و خانه‌های اطرافش نگاه می‌کند که چگونه تخریب شدند و دوباره با ظاهری ناآشنا سر برآوردند. این بنا شاهد و یادگاری است از هویت اصیل مشهد که به رسیدگی و توجه بیشتری از سوی همگان نیاز دارد.

موقعیت مکانی سرای عزیزالله اف

هنگام ساخت سرای عزیزالله اف این بنا بخشی از حاشیه‌ جنوبی مشهد و محدوده‌ محله‌ عیدگاه محسوب می‌شد؛ اما با گسترش شهر و طی سال‌ها توسعه و تغییر، این روزها سرای عزیزالله اف جایی حوالی مرکز مشهد قرار دارد.

بازارچه عباس‌قلی‌خان کنار مدرسه علمیه عباس‌قلی‌خان پایین خیابان، بازارچه عیدگاه و سرای عزیزالله اف از دیگر مراکز عرضه کالای سوغات زائران بوده‌اند. سرای عزیزالله اف اواسط کوچه عباسقلی‌خان شاملو قرار گرفته است. این مکان به‌صورت یک مرکز عمده فروشی کالاهای دست دوم و لوازم مختلف از قبیل پوشاک، لوازم صوتی، انگشتر، تسبیح و سایر محصولات و کالاهای زائرپسند درآمده است.

این بنا در میانه بافتی از مشهد قرار گرفته که به‌دلیل مجاورت با حرم امام رضا (ع)، طی چند سال گذشته به شدت تغییر کرده و نوسازی شده‌ است. مرکز تجاری عزیزالله اف، زمانی بسیار موردتوجه بوده و رونق فراوانی از جنبه‌های مختلف داشت. بااینکه همچنان مرکزی برای خرید انواع کالاهای متنوع است، اما سیمای تاریخی آن در وضعیت مناسبی قرار ندارد.

معماری سرای عزیزالله اف

در گذر زمان سرای عزیزالله اُف جز چند الحاق اضافی در بخش داخلی، تغییرات چندانی به خود ندیده است. خوشبختانه این الحاقات نتوانسته‌اند معماری اصلی بنا را تحت‌الشعاع قرار بدهند. تنها اتفاقی که این میان قابل‌توجه است، تراکم بیش از حد واحدهای تجاری آن است که زیبایی بنا را به‌شدت کاهش می‌دهد.

شاید برایتان جالب باشد بدانید معماری این سرا، از انواع معماری درون گراست. به عبارت دیگر تقسیم فضای بنا به دو بخش اندرونی یا داخلی و بیرونی یا خارجی به وضوح قابل مشاهده است. در بخش خارجی این سرا یک حیاط بزرگ و مرکزی ساخته شده است. دورتادور این حیاط حجره‌هایی برای فروش کالاهای مختلف به‌وجود آمده است. بخش داخلی سرا هم با حیاط کوچک و فرعی در شرق این بنا از سایر بخش‌ها جدا شده است. طبیعتا فضاهایی که با حیاط کوچک‌تر ارتباط دارند، حالت خصوصی‌تر و با حریم بسته‌تری دارند. این حیاط کوچک با دری به گذر مجاور ارتباط داشته و به آن راه پیدا می‌کند.

سرای عزیزالله اف در سه طبقه و از حجره‌های یک حیاط مرکزی بزرگ و حیاط فرعی کوچک‌تر در بخش شرقی تشکیل شده است. اگر از بیرون به این بنا نگاه کنید، تنها دو طبقه از آن به چشم می‌آید، به گونه‌ای که عابران گمان می‌کنند با سرایی دو طبقه روبرو هستند. دلیل این اتفاق عقب‌نشینی طبقات اول و دوم نسبت به طبقه همکف است. از طرفی در این سرا بالکن‌هایی وجود دارد که هر چهار جبهه‌ حیاط‌ را دور می زنند. تمام فضاهای واقع در این دو طبقه مداخلی رو به این حیاط‌ها دارند. بدین ترتیب سرا از سطح کوچه در جایگاه پایین‌تری قرار گرفته است.

چهار ردیف پله ارتباط طبقات اول و دوم سرای عزیزالله اف را در چهار گوشه‌ بالکن‌ها برقرار می‌کنند. در دو طبقه بالایی بالکن‌هایی مشرف به حیاط وجود دارند که در چهار وجه بنا واقع شده‌اند و در گوشه‌ها با راه پله به هم وصل می‌شوند.

در حد فاصل حجره‌ها، حرزهای آجری عمودی به شکل ستون‌هایی در نماهای رو به گذرها و حیاط‌‌ها وجود دارد. سقف فعلی حجره‌ها به شیوه‌ ضربی اجرا شده و دهانه‌های نسبتا وسیعی را پوشش داده است. بالکن‌های بنا روی تیرها و ستون‌های چوبی استوار شده‌اند. نرده‌های آن‌ها هم به‌طورکامل چوبی هستند. بیشتر پله‌های ارتباطی از آجر و برخی از آن‌ها از چوب ساخته شده‌اند. درها و پنجره‌های زیبای این بنا، عموما چوبی بوده و تقسیمات متناسب و مشابه به یکدیگر دارند. تمامی این ویژگی‌ها کنار کف بنا که آجرفرش است و قرنیزهایی با نقوش آجرکاری مهری زیبا در سقف انتهایی بنا، گواه قدمت طولانی و هویت ارزشمند این سرای عزیزالله اف است.

کلام آخر

اگر از سرای زیبای عزیزالله اف بازدید کردید، پیشنهاد می‌کنم پس از آن حتما به دیدن خانه توکلی، خانه داروغه و سایر آثار تاریخی منحصربه‌فرد و جذاب این منطقه بروید تا از زیبایی‌های نهفته در بافت تاریخی به‌جای‌مانده از مشهد قدیم شگفت‌زده شوید. فراموش نکنید این سرا برای عکاسی هم گزینه‌ خوبی است و شما میان تمام شلوغی‌ها و همهمه‌ موجود در این مکان می‌توانید عکس‌های زیبایی را به یادگار از خود و این فضای دیدنی ثبت کنید.

آدرس سرای عزیزالله اف: مشهد، خیابان شهید نواب صفوی، کوچه عباسقلی خان.

منبع: نمناک

316