حریم خطرناک ترین گسل مشهد رعایت نمی شود.

شهر مشهد با 351 کیلومتر مساحت دارای 7 گسل فعال است که شهر را احاطه کرده‌اند. این گسل‌ها به عنوان گسل‌های کشف‌رود، شاندیز-سنگ‌بست، بینالود، شمال نیشابور، گسل نیشابور و توس شناخته می‌شود. نکته حائز اهمیت آن است که گسلی ناشناخته در محدوده ارتفاعات جنوب مشهد قرار دارد که به وسعت احتمالی 100 کیلومتر در جنوب شهر واقع شده است. این گسل که محدوده منطقه 9 مشهد را شامل می‌شود، رفتاری ناشناخته دارد و می‌تواند زلزله‌ای با قدرت بین 7.2 تا 7.3 ریشتر ایجاد کند.
منطقه 9 مشهد محدوده بولـوار وکیـل آباد، بـاغ ملک آباد، اراضی آبادگران، محدوده بینالود و سه‌راهی طرقبه و شاندیز را در برمی‌گیرد و برج‌های مشهور و شیک و عمده ساختمان‌های بلندمرتبه شهر را در دل خود جای داده است. منطقه‌ای که جزو مناطق برخوردار و مرفه‌نشین شهر شناخته می‌شود، اما بر اساس پژوهش‌های صورت گرفته برخی از برج‌های سر به آسمان کشیده‌اش تاب مقاومت در برابر حمله بی‌امان زلزله را ندارد. از سوی دیگر علاوه بر قدرت هر زلزله، شتابی افقی که در اثر زلزله رخ می‌دهد نیز دارای اهمیت است. این شتاب تا حدی مهم است که در میزان خسارت زلزله تعیین‌کننده به شمار می‌رود.

جاخوش کردن خطرناک‌ترین گسل مشهد در منطقه 9
مجموع 7 گسلی که در این گزارش به آن‌ها اشاره شد، در محدوده اطراف و داخل شهر مشهد قرار دارند که بر اساس برآوردهای صورت گرفته، چنانچه همه آن‌ها با هم فعال شوند، قادرند زلزله‌ای به بزرگی 6.8 تا 7.3 ریشتر در این کلانشهر ایجاد کنند. گرچه فاصله گسل جنوب مشهد در منطقه 9 تا نقطه مرکزی شهر 5 کیلومتر است، اما از آن به عنوان مهم‌ترین و خطرناک‌ترین گسل مشهد یاد می‌شود. این در حالی است که بر روی این گسل ساخت و سازهای بسیاری صورت گرفته و حریم آن‌ها رعایت نمی‌شود.در درجه اول گسل جنوب شهر و سپس گسل شاندیز- سنگ‌بست بیشترین میزان خطرپذیری گسل‌های مشهد را به خود اختصاص داده‌اند. در واقع این 2 گسل، پهنه‌هایی هستند که خطر نسبی بالایی دارند.

پذیرش تخریب کامل ساختمان‌ها با انجام ساخت‌وساز روی گسل جنوب

دکتر «سیدکیوان حسینی» عضو هیئت علمی و رئیس مرکز تحقیقات زمین‌لرزه‌‌شناسی دانشگاه فردوسی با تاکید بر اینکه ابتدا باید پهنه‌های برشی گسل جنوبی با انجام مطالعاتی مشخص شود، می‌گوید: «با همه این تفاسیر، به نظر می‌رسد که به واسطه وجود ارتفاعات به عنوان مانعی برای پیشروی بیشتر، هنوز حریم گسل سنگ‌بست-شاندیز که آن طرف کوه‌ قرار دارد نقض نشده، اما در گسل جنوب مشهد که سمت شهر قرار دارد و پای ارتفاعات و پایین‌تر از آن را در بر می‌گیرد، ساخت‌وسازهایی انجام شده‌‌است.»رئیس مرکز تحقیقات زمین‌لرزه‌‌‌شناسی دانشگاه فردوسی با تاکید بر اینکه ساختمان‌های محدوده ارتفاعات جنوبی مشهد دقیقا روی گسل بنا شده‌اند، اظهار می‌کند: «بسیاری از این ساختمان‌ها در حریم گسل جنوبی مشهد قرار گرفته‌اند که در صورت محرز‌شدن فعالیت این گسل و وقوع زلزله، همه آن‌ها تخریب خواهند‌شد.»

کم‌ترین تاثیرپذیری از زلزله در مرکز و شمال شرق شهر
سرپرست مدیریت ساماندهی و مهندسی بحران شهرداری مشهد نیز خاطر نشان کرد: بر اساس تحقیقات صورت گرفته، وضعیت خطرپذیری گسل‌ها در حوزه مرکزی و شمال شرق مشهد کم‌تر است و چنانچه این گسل‌ها فعال شوند، میزان خطرپذیری و خسارت ناشی از زلزله در آنجا به مراتب کم‌تر است. به تبع، شتاب افقی ناشی از زلزله نیز در این محدوده‌ها کم‌تر خواهد بود. گرچه ساخت و سازها نیز در این قسمت از شهر از استحکام کافی برخوردار نیست و احتمال دارد با اندک تکانی آوار شود.
عزیزی در پاسخ به این سوال که چرا بدون در نظر گرفتن گسل‌های شهر، پروانه‌های ساختمانی صادر می‌شود، می‌گوید: تاکنون نقشه خطرپذیری برای شهر تهیه نشده و در اختیار شهرداری قرار ندارد.
وی خاطر نشان می‌کند: به همین دلیل عمده پروانه‌های صادر شده در طرح جامع بدون در نظر گرفتن وضعیت گسل‌ها صادر می‌شود. این بدان معنا است که تاکنون برای مراجعه شهروندان به شهرداری و درخواست احداث ساختمان‌های بلندمرتبه بر روی گسل‌‎های پرخطر بررسی خاصی صورت نمی‎گرفته است.

سهم مشهد؛ یک مطالعه موردی، آن هم در 10 سال پیش
ازآنجا که گسل جنوب شهر قدرت تخریبی بیشتری دارد، گسل جنوب مشهد از ارتفاعات جنوب شهر می‌گذرد و طی سالیان گذشته مطالعات جامعی در خصوص میزان خطرپذیری آن صورت نگرفته است. تنها مطالعاتی از سوی دکتر آشتیانی در 10 سال گذشته پیرامون این مسئله صورت گرفت که آن نیز موردی بود.
اما علت صدور مجوز ساخت و ساز بر روی گسل‌های شهر چیست؟

هیچ سازه‌ای مقاوم ویژه پهنه گسل در دنیا وجود ندارد

حسینی همچنین با تاکید بر اینکه همه ساخت‌وسازهای انجام‌شده روی پهنه برشی گسل، با وقوع زلزله، به طور کامل تخریب می‌شود، تصریح می‌کند: «حتی در دنیا سازه‌ای وجود ندارد که روی پهنه گسل ساخته‌شود و مقاوم باشد.» این نکته موجب می‌شود تا درباره میزان مقاومت برج‌هایی بپرسم که زیر آن‌ها غلتک‌های بزرگی را جانمایی کرده‌اند تا با حرکت زمین، به‌آرامی بلغزند و مانع تخریب ساختمان شوند. دکتر حسینی درباره این تکنولوژی که در دنیا مبحثی قدیمی به شمار می‌رود، این‌گونه توضیح می‌دهد: «نام این تکنولوژی جدایش لرزه‌ای است که بیمارستان امام‌حسین‌(ع) در بخش جنوبی مشهد نیز از این سیستم بسیار مفید استفاده می‌کند، اما آن را نیز در پهنه گسل نمی‌توان استفاده کرد، چون باز هم سازه‌ها به طور کامل تخریب می‌شوند.»

وضعیت ساخت‌وسازها در گسل شمالی را نیز از او جویا می‌شوم که اظهار می‌کند: «خوشبختانه ساخت‌وسازها هنوز آن‌قدرها به سمت گسل کشف‌رود نرفته‌است. بنابراین، مشکل خاصی در آن محدوده نداریم، اما باید همین شرایط مدیریت شده و گسترش شهری در نظر گرفته‌‌‌‌شود.» با این حال، این دکترای «لرزه‌زمین‌ساخت» درباره گسل «توس»، از شاخه‌های اصلی و فعال گسل کشف‌رود، می‌گوید: «این گسل تقریبا در بخش‌های شمالی مشهد وارد شده و ساخت‌وسازهایی بر روی آن انجام شده‌‌است که باید کنترل شود.»

22