نگاهی به گاه

روستای گاه در شهرستان چناران یکی از نامجایهای قدیمی دشت طوس است از بناهای چند صد ساله تا شهادت شاهنامه هزار ساله گواهی این ادعاست.

درباره روستای بقمچ این پایتخت تنباکو صحبت شد اگر 6 کیلومتر از این روستا به سمت طوس حرکت کنید به روستای گاه می‌رسید. باغات و طبیعت زیبای این روستای کوهپایه‌ای در وهله اول چشمها را خیره می‌کند اما وقتی از تاریخچه روستا می‌شنوی کمی در آن سرک می‌کشی خیلی زود به اصالت آن علیرغم چندین بار جابه‌جایی پی می‌برید. این روستا یک مجسد و یک مقبره ثبت شده در میراث فرهنگی دارد. اهالی گاه معتقدند روستایشان را منصور، حامی فردوسی در سرودن شاهنامه، و پسر ابومنصور عبدالرزاق توسی ساخته است چون می‌خواسته اطراف آرامگاه پدرش آبادان باشد. و آن را به سبب آب و هوای خوبش تفریحگاه و خلاصه «گاه» نامیده‌اند.

میان خانه‌های قدیمی و نوساز روستا مسجد سنگی با پنجره‌های چوبی خودنمایی می‌کند هرچند چندسالی ست که با ساخت مسجد جدید تقریبا به انبار تبدیل شده اما در روزهای عزاداری مثل همین ایام محرم قسمت زنانۀ مسجد نوساز مجاورش می‌شود. مسجد گاه 400سالی قدمت دارد و می‌شود نشانه‌هایی از سنگ قبرهای قدیمی را در دیواره خارجی آن مشاهده کرد که احتمالا در زمان ترمیم بنا به آن اضافه شده است. ترکهای سقف باعث متروکه شدن این بنای حدودا ده در ده متری شد.

سنگ قبرهای قدیمی در این روستا به گونه ای مصالح ساختمانی تبدیل شده گویا در دیوار مدرسه حدودا بیست سال ساخت آن نیز دو سنگ قبر قدیمی به وضوح نمایان است و متاسفانه بر روی آن حکاکی جدید هم شده است.

همه این نشانه‌ها انگیزه دیدار از قبرستان روستا را دوچندان میکند. محوطه‌ای که در میان سنگ قبرهای جدید آن هنوز این سنگهای کوتاه و بلند عمودی و سنگ قبرهای صندوقی قدیمی ست که خودنمایی می‌کند گویا هر چه فرد مدفون مقام و مرتبه بالاتری داشته سنگ عمودی بلند تری بر سر قبرش می‌گذاشتند.

مهمترین بنای تاریخی روستا اما مقبره‌ای است مربع شکل و حدودا سه در سه متری بر بالای یک بلندی. اگر پله های دست ساز نبود رسیدن به مقبره موسوم به عبدالرزاق چندان آسان نمی‌شد. با پیمودن بیش از چهل پله به این بنای سنگی می‌شود رسید.

از این منظره روستا و باغ‌هایش در زیر نور آفتاب جلوه‌ای خاص یافته‌اند

اما داخل بناهم علیرغم دست درازی‌های زیاد و وضعیت نا به سامان امروزش که انباری برای مصالح ساختمانی شده هنوز جلوه زیبایی دارد بر دیواره مقابل در ورودی هنوز کتیبه‌ای به خط ثلث باقی مانده است و شواهد امر نشان می‌دهد که دور تا دور بنا این کتیبه ادامه داشته است گویا بخشی از یک آیه قرآن است و نشانی از صاحب مقبره نمی‌دهد.

در دهه بیست قرن حاضر گویا سنگ قبر این بنا که به صورت صندوقی چوبی و با ارزش بوده است به سرقت رفته و هیچ نشانی از آن نیست. درست در کنار بنا هم آثاری از چند سنگ قبر هست که گویا در سالهای اخیر جا به جا شده است.

با وجود همه این تخریبها و غارت ها مردم به خواجه عبدالرزاقشان ارادت دارند به زیارتش می‌آیند و برایش خیرات می‌کنند. تاکنون هیچ تحقیق و گمانه زنی درباره شخصی که در این مقبره دفن بوده است انجام نشده است. در سالهای پایانی دهه هشتاد میراث فرهنگی در این منطقه انجام داد اما اکنون به حال خود رها شده و همانطور که اشاره شد مدام مورد صدمه قرار می‌گیرد.

وقتی در زادگاه خالق شاهنامه باشی و نام عبدالرزاق بشنوی ناخودآگاه به یاد ابومنصور عبدالرزاق طوسی میافتی کسی که حکایت ضامن آهو را به او منصوب می‌کنند و حاکم آبا و اجدادی طوس بوده است این شخص وقتی دولت سامانی را اسیر دست غلامان ترک دید سر به طغیان برداشت و مدام با حکومت مرکزی سامانی که دیگر اقتدارش را از دست داده بود در نزاع بود. در آخر وقتی از پیروزی نظامی ناامید شده بود تصمیم به گردآوری شاهنامه ای گرفت که شکوه ایران را به ثبت برساند. به دستور او و پایمدردی وزیرش ابومنصورمعمری شاهنامه منثور ابومنصوری فراهم شد. و به شهادت فردوسی پسر بزرگ همین ابومنصور عبدالرزاق بود که حکیم طوس را تشویق به سرایش شلهنامه کرد و قول مساعدت به او داد.

میدانیم که ابومنصور عبدالرزاق در سال 351 هجری به طرز ناجوانمردانه‌ای پیش از جنگ با فرستاده های امیر سامانی مسموم شد و در ابتدای جنگ از اسب سقوط کرد بر سرش ریختند و سر از تنش جا کردند. در اخبار آمده است که او را در طوس دفن کردند اما هیچ نشان دیگری از مدفن او نه در تاریخ است و نه بر روی زمین.

ابومنصور حاکم نژاده طوس بی شک میان مردم محبوب بوده است اما آیا میتواند این بنا که کتیبه شناسان قدمت کتیبه آن را به اوایل قرن ششم نسبت می‌دهند به یاد او ساخته شده باشد؟ کتیبه آن چقدر ارزش دارد؟ سوالاتی که جای خالی کار تحقیقی بر روی آن را به خوبی نشان می‌دهد.

26