جایگزینی برای مشاغل قدیمی مشهد نداریم/ از دلو سازی تا مغنی‌گری و کناسی

مسعود نبی دوست در گفت‌و‌گو با مشهد فوری اظهاز کرد: در حوزه مشاغل قدیمی که به نوعی میراث یک فرهنگ حساب می‌شوند، مشاغلی دیده می‌شود که اقتضا زمانی آن از بین رفته است، بدین معنا که زمانی به آن نیاز داشتیم و امروزه آن شغل به گونه‌های دیگری بدل شده یا کلا نیاز به آن شغل از بین رفته است‌.

فعال حوزه میراث فرهنگی گفت: باید گفت از بین رفتن برخی از این مشاغل نگران کننده است‌، چون به نظر می‌رسد اقتضای آن کماکان وجود دارد و از بین رفتن آن، آسیبی همراه خود دارد.

وی با اشاره به اینکه در خیابان سرخس مشهد(پنج راه) بخشی از این مشاغل قدیمی وجود دارد، افزود: از بین رفتن این شغل‌ها آسیب‌های جدی دارد و بخشی از فرهنگ و حوزه زیست گذشته ما را از بین می‌برد.

نبی دوست افزود: به طور نمونه در مشهد قدیم، شغلی به نام «دلو سازی» داشتیم. کار این شغل، ساختن ظرف و سطل‌های لاستیکی است و از زمانی که لاستیک وارد کشور شده است، این شغل ایجاد شد تا از ضایعات لاستیک برای نیازهای مختلف در زمینه دامداری، کشاورزی، بنایی و ساختمان سازی استفاده شود که همچنان در خیابان سرخس دیده می‌شود.

فعال حوزه میراث فرهنگی ادامه داد: اهمیت این شغل بدین خاطر است که پسماند لاستیک را از بین می‌برد که متاسفانه این شغل پرکاربرد در حال نابودی است.

فعال حوزه میراث فرهنگی اظهار کرد: در گذشته ما شغلی به نام چلنگری داشتیم، این شغل گونه‌ای از آهنگری است که قدمت این شغل به قبل از اینکه صنعت جوش اختراع و وارد کشور شود، برمی‌گردد. یک نوع آهنگری بدون جوش با بست‌های فلزی است که در ساخت در و پنجره استفاده می‌شود.

وی افزود: زنجیرسازی خراسانی را نیز در همین آهنگری و چلنگری داشتیم که به مرور زمان، دانش آن در این سال‌ها از بین رفته و معدود آدم‌هایی در خیابان سرخس، گوشه‌ای از دانش چلنگری‌ها را یاد دارند. در روستاها نیز مرسوم بوده است که تمام ابزارآلات مربوط به روستاها را از این طریق تامین می‌کردند.

کارکرد مهم شغل علافی در زیست قدیم مشهد

نبی دوست گفت: از دیگر شغل‌های قدیمی مشهد می‌توان به شغل علافی اشاره کرد، این شغل کارکرد بسیار جدی در زیست قدیم ایران داشته و همراه خود فرهنگ جدیدی در حوزه کشت و کار و حمایت از کشاورز و فروش محصولات کشاورزی به وجود آورد که متاسفانه در این سال‌ها از دست دادیم.

فعال حوزه میراث فرهنگی اظهار کرد: مسگری از دیگر مشاغلی است که کماکان در برخی مناطق وجود دارد و دوباره با توصیه‌های پزشکان رونق جدی تری گرفت.

وی بیان کرد: شغل دیگری نیز وجود دارد که با چرخ عصاری کار می‌کردند‌، یعنی چرخی که حیوانی به آن بسته می‌شده و دور آن می‌چرخیده، نمونه اش شغل روغن گیری است که در حال حاضر روغن گیری با دستگاه صورت می‌گیرد و روغن گیری سنتی از بین رفته است.

نبی دوست گفت: شاید گوشه و کنار کشور شغل‌هایی که با چرخ عصاری کار می‌کنند، وجود داشته باشد و یک نمونه آن در مشهد باقی مانده است، هر چند، چرخ آن برقی شده است اما با آن ساختار گذشته روغن گیری را ادامه می‌دهند.

فعال حوزه میراث فرهنگی در خصوص جایگزینی این مشاغل گفت: اصولا اگر اقتضائات شغلی را که از دست دادیم در نظر بگیریم، جایگزینی درستی برای آن ایجاد نشده است.

وی اظهار کرد: به طور نمونه در شغل روغن گیری، در گذشته یک نوع روغن گیری سرد با تنه چوبی انجام می‌شد که در حال حاضر با دستگاه فلزی کوچکی این کار انجام می‌شود.

نبی دوست گفت: درست است که با دستگاه‌های برقی می‌توان روغن گیری را انجام داد، اما آن روغن سالم و مفیدی که در روش گذشته به دست می‌آید، با روش جدید حاصل نمی‌شود.

ضرورت احیای مبانی مشاغل گذشته مشهد

فعال حوزه میراث فرهنگی اظهار کرد: شغلی که بسیار برای آن دل می‌سوزانم و در گذشته از بین رفته است، شغل علافی است .این شغل در حوزه کشت و کار و حمایت از کشاورز بسیار مهم بوده است.

وی افزود: افرادی در مشهد و محله‌هایی که کشاورز حضور داشته، مستقر بودند و عموما به خانه‌های روستاها مشاوره کشاورزی می‌دادند.

نبی دوست اظهار کرد: انسان‌های باسواد حوزه کشاورزی بودند که دانش بومی ارزشمندی داشتند، به طور نمونه زمانی که خانی قصد انجام کشت محصولی را داشت، از روی جنس آب و خاک مشاوره می‌دادند که چه محصولی کاشته شود و در کنار آن خریداران محصولات نیز بودند.

فعال حوزه میراث فرهنگی گفت: اما نکته بسیار مهمی که در این موضوع دیده می‌شود این است که یک فرهنگی در گذشته وجود داشت، اینکه هر زمان کشاورزی دچار چالش می‌شد، این افراد محصول کشاورزی را بر مبنای قول و قرار شفاهی پیش خرید می‌کردند که اسم آن تقاوی بود و می‌گفتند به فلان کشاورز تقاوی بدهید.

وی افزود: به این معنا که کشاورز امسال که پول ندارد، به او کمک کنند تا قدرت برداشت گندم پیدا کند و خود را به سال مالی برساند.

نبی دوست اظهار کرد: آن فرهنگ‌ها در این سال‌ها متاسفانه همراه اتفاقاتی که درباره تغییر مشاغل صورت گرفته، از بین رفته و فرهنگی جایگزین آن نشده است به ظاهر جهاد کشاورزی جایگزین شده، اما در زمینه فرهنگ‌ها جایگزینی نداریم.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا جهاد کشاورزی جایگزین درست و کامل آن شغل است؟ گفت: من فکر می‌کنم خیر، چون کسی جایگزین آن افراد نمی‌شود. همانطور که گفتم افرادی بودند که کشاورز به آن‌ها مراجعه می‌کرده و در روستا ارتباط داشتند و دانش بومی بالایی داشتند.

مغنی گری، مهم ترین شغل تاریخ ایران است

وی گفت: یکی از شغل‌های بسیار مهم تاریخ ایران، که خدا را شکر مستندهای خوبی تهیه شده است مغنی‌گری( دانش حفر قنات) است.

فعال حوزه میراث فرهنگی اظهار کرد: در این شغل دو پیرمرد گنابادی آخرین افرادی هستند که به عنوان میراث بشری در فهرست یونسکو ثبت شدند که یکی از آن دو فوت کرده است و دیگری هم سن بالایی دارد.

نبی دوست گفت: اکنون چاه موتورها جایگزین قنات شده، که جایگزین خوبی برای قنات نیست، چون دانش این شغل در روش جدید منتقل نشده است.

کناسی از بین برنده بسیاری از آلودگی‌های زیست محیطی بود

این فعال حوزه میراث فرهنگی با اشاره به اینکه در فلات خشک مهم ترین مساله آب است، افزود: مشکلی که در دشت‌های ایران و وضعیت بحرانی آن داریم به خاطر این است که متاسفانه دانش مغنی گری منتقل نشده است.

وی اظهار کرد: در قدیم شغلی به نام کناسی داشتیم که به اصطلاح به آن چاخو گفته می‌شد، به معنای کسی که چاه را خالی می‌کند.

این فعال میراث فرهنگی گفت: زمانی که صحبت از چاخو می‌شود، اینگونه به ذهن می‌آید که منظور کسی است که چاه را خالی می‌کند و کاری مانند ماشین تخلیه چاه را انجام می‌دهد درحالیکه در گذشته این چرخه بر عکس بوده است، بدین معنا که در گذشته کسی که کناسی انجام می‌داده، پولی دریافت نمی‌کرد و بر عکس پولی پرداخت می‌کرد.

وی افزود: به این نحو که سرچاه یک خانه برای تخلیه فاضلاب می‌رفت و پولی پرداخت می‌کرد و چاه را می‌خرید، اما متاسفانه امروزه شاهد هستیم بر خلاف گذشته عمل می‌کنیم و فاضلاب انسانی را به عنوان ماده مضر در حاشیه کشف رود خالی می‌کنیم.

مشکلات کشف رود به خاطر دور شدن از مبانی دانش کناسی است

فعال حوزه میراث فرهنگی گفت: کناسی یکی از مشاغلی است که به حفظ محیط زیستی کمک می‌کرد. در چرخه این شغل، پروسه‌ای با عنوان «خنجر بار» وجود داشت که در طی آن با تخمیر فضولات انسانی، زمینه بازگشت بدون آلودگی آن‌ها به محیط زیست فراهم می‌شد.

نبی دوست اظهار کرد: در مجاورت زمین کشاورزی، مکان‌هایی وجود داشته که کود انسانی مربوط به زمین را در آن تولید می‌کردند و هیچ آسیب محیط زیستی نداشته است.

از جامعه دوست دار محیط زیست فاصله گرفتیم

وی در پایان یادآور شد: ما دست کم از شروع قرن حاضر برای توسعه تلاش می‌کنیم. اما معتقدم که بر خلاف تصورمان، ما روز به روز از توسعه فاصله گرفتیم به طور نمونه فعالیت اجتماعی به معنای کنشگری و کار جمعی و تعاون یکی از مبانی توسعه یافتگی جامعه است، مساله‌ای که در پیشینه ما بسیار دیده می‌شود.

نبی دوست گفت: یکی از ویژگی‌هایی که برای جامعه توسعه یافته تعریف می‌شود، زیست متناسب با محیط زیست است، اما هر اندازه جلوتر رفتیم از جامعه دوست دار محیط زیست فاصله گرفتیم و بر عکس حرکت کردیم. این شغل‌ها هم به نظر من گلوگاه مهمی است که متاسفانه با از بین رفتن آن‌ها، روز به روز ویژگی‌های محیط زیستی مان را از دست می‌دهیم.

منبع: مشهد فوری

316