کهن‌ترین محله مشهد در عصر ناصرالدین‌شاه به روایت نقشه دالمج | «نوغان»در میان قتلگاه و باغ‌ها
در شمال‌شرقی حرم مطهر رضوی، محله‌ای قرار دارد که نامش یادآور شهری ۱۲۰۰ساله است؛ نوغان.
در شمال‌شرقی حرم مطهر رضوی، محله‌ای قرار دارد که نامش یادآور شهری ۱۲۰۰ساله است؛ نوغان. این محله قدیمی در نقشه کلنل جولیس دو گورکر دالمج که به سال ۱۲۴۸ خورشیدی رقم خورده، با چهل مکان ثبت شده است؛ محله‌ای که بخش بزرگی از آن را باغ‌های مشجر و قبرستان قتلگاه می‌سازد و بنا‌هایی مانند تکیه محمدعلی‌خان، مدرسه نواب و گنبد خشتی هنوز نشانی از گذشته‌اش را حفظ کرده‌اند. از مشهد در دوره قاجار چندین نقشه برجای مانده است، اما نقشه کلنل جولیس دو گورکر دالمج تنها سندی است که ساختار همه محلات شهر را تا حصار آن ترسیم می‌کند و از این جهت یگانه است.
دالمج افسری ایرلندی است که در ارتش ایران خدمت می‌کند و از دولت ایران مواجب می‌گیرد. او نقشه را در ۱۷ذوالحجه ۱۲۸۶قمری برابر با ۳۰اسفند ۱۲۴۸خورشیدی، در زمان حکومت حمزه میرزا حشمت‌الدوله (پسر عباس‌میرزا) بر خراسان، ترسیم کرده و خود را در معرفی نقشه «بنده درگاه» می‌نامد.
نقشه او در میان حاشیه‌ای باریک و با مقیاس خطی «یک به پانصد ذرع» کشیده شده است و برخلاف نقشه‌های رایج، جهت جنوب در بالای آن قرار دارد و شمال در پایین است. راهنمای نقشه با عنوان «صورت علامات» در گوشه بالا و راست آمده است و شانزده نشانه دارد؛ از حرم و صحن‌ها و مسجد تا تکیه، خان، حمام، حوض، منجلاب، قراول‌خانه، باغ‌های درختی و خطوط محلات.
بر پایه همین نقشه، به صراحت می‌توان گفت که نظام اداره شهر در این دوره بر شش محله اصلی استوار است: نوغان، سراب، سرشور، عیدگاه، پایین‌خیابان و بالاخیابان. در این مجموعه گزارش‌ها هر یک از این شش محله را جداگانه مرور می‌کنیم. آغاز سفر با نوغان است.
جغرافیای نوغان در شمال‌شرق حرم
محله نوغان در شمال‌شرقی حرم مطهر رضوی واقع است. نقشه دالمج مرز این محله با بخش مرکزی شهر را مشخص نکرده است از این جهت نوغان محله‌ای است که مرز آن با حرم، باید بر پایه برداشت و استنباط تعیین شود. بنا بر همین استنباط همه بنا‌های شمال صحن کهنه حرم جزو نوغان محسوب می‌شوند.
حرم و فضا‌های پیرامون آن در نقشه دالمج، بخش مرکزی شهر است و اعتمادالسلطنه که گزارش سفر ناصرالدین‌شاه را نگاشته، در جلد دوم «مطلع الشمس» به سال ۱۳۰۲ قمری، آن را «بست مقدس» می‌داند که در هیچ محله‌ای قرار نمی‌گیرد. حرم و صحن‌ها، مسجد گوهرشاد، بازارها، حمام و کاروان‌سرا‌های اطراف در این بخش جای دارند و نوغان درست در همسایگی آن، از شمال، کشیده شده است. محله پایین‌خیابان نیز از شرق راسته نوغان آغاز می‌شود و نوغان را از عیدگاه جدا می‌کند.
چرا نوغان کهن‌ترین محله مشهد است؟
برای فهم فهرست مکان‌های نوغان باید زبان نقشه دالمج را دانست. او «خان» را برای محل بارانداز کاروان‌ها و اقامت زائران به کار برده است. «حوض» در نقشه آب‌انبار عمومی شهر است و، چون بر مسیر قنات‌ها ساخته می‌شود، می‌توان از روی آن ساختار قنات‌های شهر را شناخت. «منجلاب» زمینی است در کنار حمام که فاضلاب خزانه حمام در آن می‌ریزد و سوخت حمام در آن نگهداری می‌شود. «تکیه»ها نیز از بنا‌های شاخص و جای برگزاری جمعی آیین‌های مذهبی ساکنان یک محله یا کوچه‌اند.
نوغان با ۱۰ آب‌انبار، ۷ حمام و چند منجلاب، شبکه‌ای از خدمات شهری را نشان می‌دهد که همه، پیرامون کاروان‌سرا‌ها و تکیه‌ها و راسته اصلی شکل گرفته‌اند.
اما نگاه به نقشه نشان می‌دهد که بخش عمده نوغان را باغات و قبرستان قتلگاه می‌سازد. قتلگاه در نقشه با الگوی نقطه‌چین قبرستان نمایش داده شده و پیرامون آن ساخت‌وساز فشرده‌تر است. قدمت قبرستان قتلگاه و بنا‌های موجود در آن، یکی از دلایلی است که نوغان را در شمار قدیمی‌ترین محلات مشهد می‌نشاند. اعتمادالسلطنه صاحب «مطلع‌الشمس» درباره آن نوشته است که «زمین این قبرستان را امام رضا (ع) خریده و وقف کرده است.»
ریشه در شهری ۱۲۰۰ ساله
نام نوغان صورت دیگری از «نوقان» است؛ شهری که در زمان شهادت امام رضا (ع) از شهر‌های بزرگ ناحیه توس محسوب می‌شد. منابع جغرافیایی قرون نخست اسلامی نوغان را از شهر‌های آباد می‌دانند و می‌نویسند: «قبر امام رضا (ع) بیرون این شهر و در فاصله‌ای حدود یک‌چهارم فرسخ از آن» قرار داشته است.
نوغان تا قرن هفتم هجری قمری زنده بوده، اما با حمله مغول و مقاومت مردمش در برابر مهاجمان ویران شده است. البته در دوره تیموری بخشی از نوغان بزرگ در حد یک روستا باقی می‌ماند و همین پیوستگی نامی و مکانی سبب می‌شود مردم نوغان از قدیمی‌ترین ساکنان مشهد به شمار آیند و قدمت این محله در اسناد و منابع بار‌ها یادآوری شود.
منطقه مرکزی شهر مشهد (حرم و فضا‌های پیرامون) در نقشه دالمج؛ مرز نوغان با این بخش بر پایه بنا‌های شمال صحن کهنه تعیین شده است.
۴۰ مکان روی نقشه
یکی از معابر قدیمی شهر به نام «راسته نوغان» قلب اصلی این محله است. بازار مشهد نیز از نوغان آغاز می‌شود و با گذر از کنار حرم به میدان سرسنگ می‌رسد و در بازار سرشور پایان می‌یابد. این نکته جایگاه نوغان را در شبکه بازار و زیارت شهر برجسته می‌کند. نقشه دالمج تنها نام برخی مکان‌ها را ثبت کرده و فهرست کامل کوچه‌ها را در اختیار نمی‌گذارد. با این‌حال در نقشه دالمج چهل مکان از نوغان ثبت شده است که یکی از آنها نام خود محله نوغان است. بر همین اساس مدارس نوغان پنج مدرسه است.
میرزا جعفر، سبزواری‌ها، نواب، حاج حسن و حاج محمدباقر. محله همچنین هفت حمام دارد، از جمله حمام آغچه، حاجی رستم، باغ، صاحب‌کار، متولی، میرزا ابراهیم و عمارت، باغ و حمام مؤیدالدوله.
تکیه‌های نوغان از جمله تکیه نقاش‌ها، حاج‌آقاجان، گنبد خشتی، مروی‌ها، محمدعلی‌خان، حاج میرزا جعفر و حاجی [نامشخص]بابا ست. «خان»ها نیز، که در نقشه دالمج محل بارانداز کاروان‌ها و اقامت زائران هستند، با این اسامی آمده‌اند: خان‌های حضرتی، حاج میرزا [نامشخص]، [نامشخص]کلام، حاج‌آقاجان، میرزا علی‌اکبر، صادق‌خان و خان وقفی. همچنین علاوه بر دروازه نوغان و قبرستان قتلگاه، غسالخانه، قدمگاه، مسجد سنگی، حوض آب، منجلاب و یک قراول‌خانه نیز در فهرست مکان‌های نوغان دیده می‌شود.
در گوشه‌های محله، محوطه‌ها از جمله محوطه پای چنار بالاخیابان و محوطه‌های متفرقه و باغ‌های مشجر متفرقه و زمینی با عنوان «زمینی که آب می‌جوشد» دیده می‌شود. دروازه نوغان نیز در حصار شهر، دروازه این محله است. از بنا‌های شاخص نوغان عصر ناصری، چند اثر تا امروز در جای خود باقی است: باغ مؤیدالدوله در کوچه حمام برق (باغ به‌صورت خانقاه باقی مانده است)، تکیه محمدعلی‌خان، تکیه حاج‌آقاجان، مدرسه نواب، مدرسه میرزا جعفر، گنبد خشتی و تکیه مروی‌ها. همین بنا‌ها پیوند محله امروز را با نقشه ۱۲۸۶قمری حفظ کرده‌اند.
مقایسه فضا‌های خدمات شهری محله در نقشه دالمج و کتاب «نفوس ارض اقدس»
تفاوت‌های ۱۰ ساله
بر اساس روایت‌های بعدی، این محله از بخش‌های کوچک‌تری تشکیل می‌شود که مردم آنها را با نام‌هایی مانند «گنبد خشتی»، «سرپل سنگی» و «سر قبر میر» می‌شناسند. اعتمادالسلطنه همچنین محله «غیرشمارها» و «کشمیری‌ها» را جزو نوغان می‌داند. شاید به همین دلیل باشد که آمار نقشه دالمج با آماری که حدود ۹سال بعد در سرشماری «نفوس ارض اقدس» ثبت می‌شود، قدری تفاوت دارد.
این آمار خانه‌به‌خانه سال ۱۲۹۵قمری توسط زین‌العابدین میرزای قاجار صورت پذیرفته است و بر اساس آن، هفده مسجد و چهارده کاروان‌سرا و تیمچه برای نوغان ثبت شده، اما در نقشه دالمج آمار مساجد محله نیامده و هفت کاروان‌سرا و تیمچه برای قدیمی‌ترین محله مشهد ثبت شده است. این اختلاف نشان‌دهنده تفاوت ساختار دو سند و فاصله ده‌ساله میان آنهاست.
در دوره قاجار صاحبان مشاغل روستایی بیشترین فراوانی را در نوغان دارند. علاوه بر این پس از پایین‌خیابان، کاروان‌سرا‌ها و تیمچه‌های نوغان بیشترین تعداد را دارند. این هم‌نشینی روستا، قبرستان و کاروان‌سرا تصویر محله‌ای را می‌سازد که میان زیارت و زندگی روزمره قرار گرفته است.
کتاب «نفوس ارض اقدس» شمار خانه‌های نوغان را ۱۴۴۵ و جمعیت آن را ۹۹۵۱ نفر ثبت کرده است. از این جمعیت، ۲۰۵ خانوار اغنیا و ۲۲۶ خانوار فقرا هستند و ۱۵۰ نفر کارمند آستان قدس هستند. تعداد کارمندان دولت نیز در محله نوغان ۱۰۳ خانوار هستند.
نظر به تعداد مدارسی که در نقشه دالمج نام آنها آمده است، می‌توان گفت که بخش مرکزی شهر (حرم) و محله نوغان نقش پررنگی در جریان آموزشی مشهد دارند. همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد در نوغان پنج مدرسه ثبت شده است و پراکندگی این مدارس در محله‌ای با باغ و قبرستان و تکیه نشان می‌دهد که نوغان تنها محله کاروان‌سرا‌ها و روستاییان نیست و بخشی از زندگی علمی شهر نیز در آن جریان دارد.
از نظر ترکیب اجتماعی نیز نوغان محله‌ای میانه است: ۲۰۵ خانوار اغنیا دارد، که از عیدگاه (۳۲۸) و سراب (۲۲۷) کمتر است، و ۲۲۶ خانوار فقرا، که پس از پایین‌خیابان (۲۴۷) بیشترین رقم است.
ارسال نظر