در 60 سال 12برابر شدیم

آغاز سرشماری‌های منظم ده ساله در کشور ما از سال 1335 است اما تا پیش از آن، سرشماری دقیق جمعیت شهر مشهد فقط یکبار در سال 1295 هجری قمری (1257 هجری شمسی) توسط زین العابدین میرزا قاجار در مشهد انجام شده و سایر گزارش‏‌ها از جمعیت مشهد به صورت تقریبی است.

اولین آمار دقیق از جمعیت مشهد در سال 1295 هجری قمری (1257 هجری شمسی) توسط زین العابدین میرزا قاجار ارائه شد.

پس از آنکه در زمان نادر شاه که مشهد پایتخت شد جمعیت شهر به حدود شصت هزار (60,000) نفر رسید دوباره جمعیت شهر رو به کاهش گذاشت و مجدداً از دویست سال قبل جمعیت شهر رو به افزایش دائمی بوده است. علاوه بر این‏ها در سال 1307 اداره آمار، جمعیت مشهد را حدود صد و سی هزار (130,000) نفر و در سال 1312 حدود صد و پنجاه هزار (150,000) نفر نوشته‏‌اند. لازم به ذکر است قبل از اجرای سرشماری به روش نوین، در سال ۱۳۱۸ شمسی، یک سرشماری یکروزه در ۳۶ شهر کشور به عمل آمد، ولی این تلاش بنا به دلایلی ناتمام ماند.

ا طلاعات خلاصه شده مربوط به جمعیت شهر مشهد را که بیشتر توسط جهانگردان یا صاحب منصبان خارجی روایت شده را چنین است:

جدول سرشماریهای مشهد

سابقه سرشماری امروزی

در اغلب کشورها سرشماری نفوس به فاصله ۵ یا ۱۰ سال یکبار اجرا در می‌شود. در ایران، سرشماری در سال های ۱۳۳۵، ۱۳۴۵، ۱۳۵۵، ۱۳۶۵، ۱۳۷۵، ۱۳۸۵، ۱۳۹۰ و1395 شمسی مطابق روش‌های علمی و متناسب با زمان، انجام شده است. که نگاهی کوتاه به آن نشان می دهد که جمعیت مشهد طی این 60 سال از حدود 242هزار نفر به 3057هزار نفر رسیده است یعنی دوازده برابر شده است. جمعیت شهر ما در دهه شصت برای اولین بار به میلیون رسید و طی این سه دهه تا 3 میلیون رشد کرده است.سیاستهای جمعیتی و حتی گسترش جغرافیایی شهر مانند اضافه شدن بخش منفصل طوس و قرقی در سال 1392 به مشهد و البته مهاجرت‌های گوناگون خارجی و داخلی بر رشد جمعیت مشهد اثر گذار بوده و جای تحلیل فراوان دارد اما مشهد فوری در این یادداشت فقط مروری توصیفی بر آن خواهیم داشت.

جمعیت مشهد طی این 60 سال از حدود 242هزار نفر به 3057هزار نفر رسیده است یعنی12 برابر شده است.

شهر مشهد، در سده اخیر از رشد جمعیت بالایی برخوردار بوده‌است. در نخستین سرشماری رسمی ایران که در سال ۱۳۳۵ انجام گرفت، این شهر، با ۲۴۱٬۹۸۹ نفر جمعیت پس از شهرهای تهران، تبریز و اصفهان، چهارمین شهر پرجمعیت ایران بود. در سرشماری بعدی و در سال ۱۳۴۵، این شهر پس از تهران و اصفهان، جایگاه سوم را در بین شهرهای ایران داشت. در سرشماری سال ۱۳۵۵، مشهد، پس از تهران، دومین شهر پرجمعیت ایران بود و تا آخرین سرشماری، همین جایگاه را داشته‌است مشهد هم اکنون 328 کیلومتر مربع مساحت و 3057679هزار نفر جمعیت دارد.

جمعیت شهر مشهد بر اساس سرشماریهای انجام شده به همراه برآورد جمعیت در سال 1400

روند رو به رشد جمعیت مشهد با شدت و ضعف ادامه داشته و چشم اندار کوتاه مدت آن نیز کماکان همین رشد را نشان می دهد اما از شد آن کاسته می شود.

مشهد پایین ترین نرخ رشد خود را در سرشماری سال 1395به ثبت رساند.

مقایسه نرخ رشد جمعیت نیز طی این مدت گواه این شدت و ضعف ها ست نرخ رشد بالای جمعیت در سرشماری سال 1365 و پس از آن کاهش شدید در دهه بعد خود نکته‌ای قابل تامل است در سرشماری سال 1385 نیز که متولدین دهه 60 به سن ازدواج و باروری رسیده‌اند باز با افزایش نرخ رشد جمعیت مواجه هستیم و پایین ترین نرخ رشد را در همین سرشماری اخیر داریم. این نرخ رشد 1.73درصدی البته باز هم از نرخ رشد کشوری که برابر 1.24 است بالاتر است. در واقع هنوز مشهد از شهرهای در حال کشور است.

نرخ رشد جمعیت بر اساس سرشماری های مشهد

26